ประกันสังคมของเจ้าของกิจการและฟรีแลนซ์: มาตรา 33 39 40 ต่างกันอย่างไร

แยกที่ความสัมพันธ์การจ้างงานก่อน มาตรา 33 คือผู้ที่ทำงานให้นายจ้างและนายจ้างมีหน้าที่นำส่งเงินสมทบร่วมกับลูกจ้าง มาตรา 39 คือคนที่เคยอยู่ในมาตรา 33 มาก่อนแล้วออกจากงาน แต่ขอรักษาความเป็นผู้ประกันตนต่อด้วยการส่งเงินเอง ส่วนมาตรา 40 คือผู้ที่ไม่เคยเป็นลูกจ้างในระบบ เช่น ค้าขาย รับจ้างอิสระ หรือทำงานตามฤดูกาล และสมัครเข้าระบบด้วยตัวเอง ชุดสิทธิที่ได้ของทั้งสามไม่เท่ากัน โดยกลุ่มที่นายจ้างร่วมจ่ายจะได้ความคุ้มครองกว้างที่สุด

ใช้บัญชีผู้ใช้บนระบบออนไลน์ของสำนักงานประกันสังคมโดยยืนยันตัวตนด้วยเลขบัตรประชาชน หน้าประวัติจะแสดงสถานะผู้ประกันตนปัจจุบัน มาตราที่สังกัด และเดือนที่มีการนำส่งเงินสมทบเข้ามาแล้ว จุดที่คนพลาดบ่อยคือดูแค่ว่ามีชื่ออยู่ในระบบแล้วสบายใจ ทั้งที่ต้องดูต่อว่าเดือนล่าสุดมีเงินสมทบเข้าจริงหรือไม่ เพราะสิทธิบางประเภทผูกกับจำนวนเดือนที่ส่งภายในช่วงเวลาหนึ่ง ถ้าเดือนล่าสุดว่าง ให้ไล่กลับไปว่านายจ้างเก่าแจ้งออกเมื่อใด

เมื่อนายจ้างแจ้งออก สถานะมาตรา 33 จะสิ้นสุด แต่ยังมีช่วงคุ้มครองต่อเนื่องอีกระยะหนึ่งสำหรับสิทธิบางประเภท ช่วงนี้เองคือจังหวะตัดสินใจ ถ้าตั้งใจจะรักษาความต่อเนื่องไว้ต้องยื่นสมัครมาตรา 39 ภายในกรอบเวลาที่กำหนด ไม่ใช่รอจนหางานใหม่ไม่ได้แล้วค่อยคิด เพราะเมื่อพ้นกรอบเวลาไปแล้วจะกลับเข้ามาตรา 39 ไม่ได้อีก เหลือทางเลือกเพียงสมัครมาตรา 40 ซึ่งเป็นคนละชุดสิทธิ หรือรอจนได้งานประจำใหม่แล้วเข้ามาตรา 33 อีกครั้ง

เดือนที่เคยนำส่งไว้ยังอยู่ในประวัติและไม่ถูกลบทิ้ง แต่สิ่งที่ต่างกันคือเงื่อนไขการใช้สิทธิของแต่ละกรณีนับจากช่วงเวลาไม่เหมือนกัน บางสิทธิดูจำนวนเดือนสะสมทั้งหมด บางสิทธิดูเฉพาะเดือนที่ส่งภายในช่วงก่อนเกิดเหตุ การย้ายจากกลุ่มที่นายจ้างร่วมจ่ายไปเป็นผู้ส่งเงินเอง จึงอาจทำให้ฐานที่ใช้คำนวณเปลี่ยนไป แม้เดือนสะสมจะไม่หาย ก่อนตัดสินใจย้ายจึงควรระบุให้ชัดว่าห่วงสิทธิตัวไหนเป็นหลัก แล้วอ่านเงื่อนไขของสิทธินั้นเป็นตัวตั้ง

ถ้ากรรมการรับค่าตอบแทนในลักษณะเงินเดือนประจำจากบริษัท และมีการทำงานให้บริษัทจริง โดยหลักถือเป็นลูกจ้างในความหมายของกฎหมายประกันสังคม บริษัทจึงมีหน้าที่ขึ้นทะเบียนผู้ประกันตนรายนี้ และนำส่งเงินสมทบตามรอบเหมือนพนักงานทั่วไป จุดที่มักเข้าใจผิดคือคิดว่าเจ้าของบริษัทไม่ต้องส่งเพราะเป็นเจ้าของเอง แล้วจ่ายเป็นเงินสดโดยไม่ผ่านระบบเงินเดือน ผลที่ตามมาคือรายจ่ายก้อนนั้นอธิบายยากตอนตรวจสอบ และเมื่อกรรมการต้องใช้สิทธิรักษาพยาบาลกลับพบว่าตัวเองไม่มีสถานะผู้ประกันตน

เริ่มจากถามว่าเคยอยู่ในระบบมาก่อนหรือไม่ ถ้าเคยเป็นลูกจ้างและยังอยู่ในกรอบเวลาที่สมัครมาตรา 39 ได้ ทางนั้นมักคุ้มกว่าเพราะรักษาความต่อเนื่องของประวัติไว้ได้ ถ้าไม่เคยอยู่ในระบบเลย มาตรา 40 คือประตูเข้าที่ภาระเงินสมทบต่ำและมีหลายทางเลือกให้เลือกตามความคุ้มครองที่ต้องการ สิ่งที่ควรเลี่ยงคือการสมัครแล้วส่งบ้างไม่ส่งบ้าง เพราะสิทธิหลายตัวผูกกับความสม่ำเสมอของการนำส่ง ให้ตั้งเป็นรายจ่ายประจำเดือนแบบเดียวกับค่าเช่า จะควบคุมได้ง่ายกว่าการรอส่งตอนมีงานเข้า

แยกให้ชัดว่าเงินสมทบมีสองฝั่ง ฝั่งที่หักจากลูกจ้างไม่ใช่รายจ่ายของกิจการ แต่เป็นหนี้สินที่กิจการถือไว้แทนลูกจ้างจนกว่าจะนำส่ง ส่วนฝั่งที่กิจการสมทบเองถือเป็นค่าใช้จ่ายเกี่ยวกับพนักงานในเดือนนั้น เมื่อบันทึกแยกสองฝั่งอย่างถูกต้อง ยอดค้างนำส่งในงบจะตรงกับใบเสร็จที่ได้รับเสมอ และเมื่อผู้สอบบัญชีขอกระทบยอดค่าใช้จ่ายพนักงานกับแบบนำส่งรายเดือน จะอธิบายได้ทันทีโดยไม่ต้องรื้อสลิปย้อนหลังทั้งปี

จุดเปลี่ยนอยู่ที่จำนวนคนและความถี่ของการเข้าออก ถ้ามีพนักงานไม่กี่คนและแทบไม่มีการเปลี่ยนแปลง เจ้าของทำเองได้สบาย แต่เมื่อเริ่มมีคนเข้าออกทุกเดือน มีลูกจ้างรายวันปนกับรายเดือน หรือมีกรรมการหลายคนที่รับค่าตอบแทนต่างรูปแบบกัน งานจะกลายเป็นการไล่วันที่แจ้งเข้าแจ้งออกให้ตรงกับรอบนำส่ง ซึ่งพลาดง่ายและแก้ย้อนหลังยาก ในจังหวะนั้นการมอบให้ทีมที่ทำรอบนี้ทุกเดือนดูแลจะถูกกว่าค่าเสียเวลาแก้ย้อนหลัง เราประเมินขอบเขตงานให้หลังดูโครงสร้างพนักงานจริงก่อนเสมอ