งานบัญชีและงบการเงิน
ผู้ทำบัญชี
Registered bookkeeper
คำนี้พบการเขียนอีกแบบว่า นักบัญชี หรือ ผู้ทำบัญชีขึ้นทะเบียน หรือ CPD
ผู้ทำบัญชีคือบุคคลที่จัดทำบัญชีของกิจการตามมาตรา 20 แห่ง พ.ร.บ.การบัญชี โดยต้องมีคุณสมบัติและปฏิบัติตามเงื่อนไขที่กำหนด แยกจากกิจการซึ่งเป็นผู้มีหน้าที่จัดทำบัญชี
คำตอบสั้น
ผู้ทำบัญชี คือ บุคคลที่จัดทำบัญชีของกิจการตามมาตรา 20 แห่ง พ.ร.บ.การบัญชี โดยต้องมีคุณสมบัติและปฏิบัติตามเงื่อนไขที่กำหนด แยกจากกิจการซึ่งเป็นผู้มีหน้าที่จัดทำบัญชี
ขั้นตอนโดยสรุป
- จัดกลุ่มเอกสารต้นทางตามงวดบัญชีก่อนบันทึก
- บันทึกรายการตามมาตรฐานการรายงานทางการเงินที่กิจการใช้
- กระทบยอดกับธนาคารและทะเบียนทรัพย์สินทุกเดือน
- สรุปยอดเข้างบทดลองและตรวจก่อนปิดงบ
สิ่งที่ต้องเตรียม
- เอกสารต้นทาง เช่น ใบกำกับภาษี ใบเสร็จ และสัญญาที่เกี่ยวข้อง
- รายการเดินบัญชีธนาคารของงวดที่เกี่ยวข้อง
- หนังสือรับรองบริษัทและเลขประจำตัวผู้เสียภาษี
- แบบยื่นและหลักฐานการยื่นย้อนหลังที่เคยส่งไว้
ต้องการให้ทีมช่วยประเมิน? แจ้งปัญหาบัญชีหรือภาษี งวดที่เกี่ยวข้องและกำหนดส่ง เพื่อแยกสิ่งที่ต้องตรวจ เอกสารที่ต้องใช้ และขอบงานก่อนนัดหมาย
แจ้งงานที่ต้องการประเมินมาตรา 19 กำหนดให้ผู้มีหน้าที่จัดทำบัญชีจัดให้มีผู้ทำบัญชีที่มีคุณสมบัติเหมาะสม ส่วนมาตรา 20 วางหน้าที่ของผู้ทำบัญชีให้บัญชีสะท้อนฐานะและผลการดำเนินงานตามความจริงและมาตรฐานการบัญชี ประกาศ DBD พ.ศ. 2557 แยกคุณวุฒิตามประเภทและขนาดกิจการ พร้อมเงื่อนไขการแจ้งงานและพัฒนาความรู้ การจ้างสำนักงานภายนอกไม่ทำให้กิจการหรือกรรมการพ้นจากหน้าที่ตามกฎหมายของตน

ใครทำบัญชี และใครต้องจัดให้มีบัญชี
พ.ร.บ.การบัญชี พ.ศ. 2543 แยกคนสองบทบาทเพื่อไม่ให้ความรับผิดชอบตกหล่น ผู้มีหน้าที่จัดทำบัญชีเป็นฝ่ายที่กฎหมายกำหนดให้ต้องมีบัญชี เช่น บริษัทจำกัดซึ่งดำเนินการผ่านกรรมการ ส่วนผู้ทำบัญชีคือบุคคลที่รับหน้าที่ลงรายการและจัดทำบัญชีให้กิจการ จะเป็นพนักงานภายในหรือผู้รับงานจากสำนักงานบัญชีก็ได้ การระบุชื่อสำนักงานเพียงอย่างเดียวจึงยังไม่ตอบว่าใครเป็นผู้ทำบัญชีของบริษัท
มาตรา 19 ให้ฝ่ายกิจการจัดหาผู้ทำบัญชีที่มีคุณสมบัติตามประกาศ และควบคุมดูแลให้ทำบัญชีถูกต้อง ผู้มีหน้าที่จัดทำบัญชีอาจทำด้วยตนเองได้เมื่อมีคุณสมบัติครบ ส่วนมาตรา 20 มุ่งที่การทำบัญชีตามความจริงและมาตรฐานการบัญชี โดยใช้เอกสารที่ครบถ้วนถูกต้อง หน้าที่สองด้านนี้ทำงานร่วมกัน ไม่ใช่ทางเลือกให้เลือกว่าฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งรับผิดชอบแทนทั้งหมด
คุณวุฒิขึ้นกับกิจการที่รับทำ ไม่ใช่ชื่อตำแหน่ง
ประกาศกรมพัฒนาธุรกิจการค้า พ.ศ. 2557 ใช้คุณวุฒิด้านบัญชีตามกลุ่มกิจการ สำหรับห้างหุ้นส่วนจดทะเบียนและบริษัทจำกัดไทยที่มีทุนสูงสุด 5 ล้านบาท มีสินทรัพย์รวมสูงสุด 30 ล้านบาท และมีรายได้รวมสูงสุด 30 ล้านบาท ผู้ทำบัญชีต้องมีวุฒิบัญชีระดับ ปวส. หรือสูงกว่า เงื่อนไขขนาดทั้งสามต้องผ่านพร้อมกัน การมีทุนต่ำเพียงข้อเดียวไม่เพียงพอที่จะใช้กลุ่มนี้
ถ้าเกินขีดจำกัดรายการใดรายการหนึ่ง กลุ่มคุณวุฒิเป็นปริญญาตรีทางบัญชี กลุ่มบริษัทมหาชน นิติบุคคลต่างประเทศ และกิจการร่วมค้าตามประมวลรัษฎากรก็ใช้ระดับปริญญาบัญชี ส่วนบุคคลธรรมดาหรือห้างหุ้นส่วนที่ไม่จดทะเบียนซึ่งถูกกำหนดให้ทำบัญชีเป็นอีกกลุ่มที่ประกาศไม่ได้กำหนดวุฒิการศึกษา อย่าอ่านกลุ่มหลังเป็นการยกเว้นเงื่อนไขผู้ทำบัญชีทุกเรื่อง หรือสรุปว่าบุคคลธรรมดาทุกรายอยู่ใต้หน้าที่เดียวกัน
สถานะวิชาชีพและการแจ้ง DBD เป็นคนละเรื่อง
เงื่อนไขประกาศ 2557 ครอบคลุมภูมิลำเนาหรือถิ่นที่อยู่ในประเทศไทย ความรู้ภาษาไทยเพียงพอ และสถานะตามข้อ 2.1 ซึ่งเป็นได้ทั้งสมาชิกสภาวิชาชีพบัญชีหรือผู้ขึ้นทะเบียนกับสภาฯ จึงไม่ควรเขียนว่าผู้ทำบัญชีทุกคนต้องขึ้นทะเบียนแบบเดียวเท่านั้น อีกทั้งสถานะผู้ทำบัญชีไม่ได้ทำให้มีอำนาจลงนามแสดงความเห็นสอบบัญชีโดยอัตโนมัติ บทบาทนั้นแยกจากงานจัดทำบัญชีอย่างชัดเจน
ข้อ 2.2–2.4 วางกรอบแจ้งเริ่มทำบัญชี เปลี่ยนแปลงข้อมูล และยกเลิกผ่านระบบ DBD ภายใน 30 วันตามเหตุที่เกิด การเปลี่ยนสำนักงานจึงต้องแยกว่าเปลี่ยนคู่สัญญา เปลี่ยนคนทำบัญชี หรือเปลี่ยนข้อมูลใด พร้อมหลักฐานวันที่เริ่มและสิ้นสุดงานจริง ไม่ใช่ใช้วันที่เซ็นสัญญาฉบับใหม่แทนทุกกรณี ผู้ทำบัญชีต้องยืนยันรายชื่อกิจการที่รับทำตามข้อ 2.6 ในช่วง 30 วันหลังสิ้นปีปฏิทินด้วย
CPD และเพดานงานนับตามปีปฏิทิน
ผู้ทำบัญชีต้องพัฒนาความรู้ต่อเนื่องอย่างน้อยปีละ 12 ชั่วโมง และในจำนวนนั้นเป็นเนื้อหาบัญชีไม่น้อยกว่า 6 ชั่วโมง การเรียนครบชั่วโมงรวมแต่มีวิชาบัญชีไม่พอจึงยังไม่ผ่านเงื่อนไข เช่น รวม 14 ชั่วโมงแต่บัญชีเพียง 4 ชั่วโมง ไม่ตรงเกณฑ์ แม้จะมีชั่วโมงด้านอื่นมากก็ตาม ควรเก็บหลักฐานกิจกรรมและแยกประเภทชั่วโมงตั้งแต่ระหว่างปี ไม่รอรวบยอดตอนยืนยันข้อมูล
เพดานตามข้อ 2.9 คือรับทำบัญชีไม่เกิน 100 รายต่อปีปฏิทิน เป็นจำนวนกิจการตามเงื่อนไขผู้ทำบัญชี ไม่ใช่ตัวชี้วัดคุณภาพหรือจำนวนที่สำนักงานทั้งแห่งรับได้โดยไม่ดูรายบุคคล การเลิกรับงานบางรายกลางปีไม่ใช่เหตุให้ลืมประวัติการรับงานในปีนั้น และไม่ควรนำรอบบัญชีที่ปิดต่างเดือนกันมาแยกเป็นหลายเพดานโดยไม่มีฐานกฎหมาย
ตัวอย่างเลือกคนให้ตรงขนาดและส่งมอบงาน
สมมติบริษัทไทยมีทุน 4 ล้านบาท สินทรัพย์ 28 ล้านบาท และรายได้ 29 ล้านบาท ทั้งสามค่าผ่านเพดานกลุ่มเล็ก จึงใช้ผู้มีวุฒิ ปวส.บัญชีขึ้นไปได้ หากพิจารณาอีกกิจการที่ทุนเท่าเดิมแต่สินทรัพย์ 31 ล้านบาท แม้รายได้ยังเท่าเดิมก็อยู่ในกลุ่มปริญญาบัญชี ตัวอย่างนี้แสดงวิธีทดสอบขนาด ไม่ใช่การรับรองบุคคลใดว่ามีคุณสมบัติครบ เพราะยังมีสถานะวิชาชีพและเงื่อนไขอื่นต้องตรวจ
ก่อนส่งต่องานควรระบุผู้ทำบัญชี วันที่รับผิดชอบชุดข้อมูล และรายการค้างส่งให้ชัด มาตรา 12 กำหนดหน้าที่ฝ่ายกิจการส่งเอกสารประกอบให้ครบถ้วนถูกต้องเพื่อทำบัญชีได้ตามความจริง เอกสารธนาคาร สัญญา และยอดยกมาที่ขาดจึงไม่ใช่สิ่งที่แก้ด้วยการระบุชื่อผู้ทำบัญชีเพียงอย่างเดียว การมอบงานควรทำให้ตรวจย้อนรายการได้ ไม่ใช่ส่งแค่ตัวเลขสรุปที่ไม่มีเอกสารอ้างอิง
จ้างภายนอกแล้วฝ่ายกิจการยังต้องทำอะไร
การจ้างทำบัญชีเป็นการจัดคนมาปฏิบัติงาน ไม่ใช่การยกเว้นหน้าที่ตามมาตรา 19 หรือหน้าที่ดูแลเอกสารของกิจการ กรรมการควรจัดช่องทางส่งเอกสาร ติดตามรายการผิดปกติ และรับทราบว่างบหรือแบบยื่นใดเสร็จแล้ว พร้อมเก็บหลักฐานการนำส่ง การเห็นสถานะผู้ทำบัญชีในระบบไม่ได้พิสูจน์ว่างบการเงินหรือแบบภาษีของทุกงวดถูกส่งครบ
งานจัดทำบัญชีต้องมีระบบลงรายการตามกำหนดด้วย ประกาศชนิดบัญชี พ.ศ. 2544 ข้อ 7 แยกบัญชีรายวันซึ่งให้ลงใน 15 วันจากรายการ ออกจากบัญชีแยกประเภทและบัญชีสินค้าซึ่งนับ 15 วันหลังเดือนที่เกิดรายการ และยอดคงเหลือที่มีกรอบ 60 วันจากวันปิดบัญชี ไม่ควรนำ 60 วันนี้ไปอ้างเป็นเวลาแจ้งเปลี่ยนผู้ทำบัญชี อ่านความต่างของงานตรวจสอบในหน้า ผู้สอบบัญชีรับอนุญาต แยกจากหน้าที่ผู้จัดทำ
ข้อควรระวังในทางปฏิบัติ
- •การแจ้งเริ่มงาน เปลี่ยนข้อมูล หรือยกเลิกการทำบัญชีตามประกาศ 2557 ใช้กรอบ 30 วัน ไม่ใช่ 60 วัน
- •เพดานรับทำบัญชี 100 รายพิจารณาต่อปีปฏิทิน ไม่ใช่แค่จำนวนที่ยังทำอยู่วันสิ้นปี
- •CPD ต้องไม่น้อยกว่า 12 ชั่วโมงต่อปี โดยมีเนื้อหาบัญชีอย่างน้อย 6 ชั่วโมง
- •การเป็นสมาชิกสภาวิชาชีพบัญชีหรือมีสถานะขึ้นทะเบียนกับสภาฯไม่แทนการแจ้งข้อมูลผู้ทำบัญชีกับ DBD
คำถามที่พบบ่อยเรื่อง ผู้ทำบัญชี
ทำได้เมื่อกรรมการคนนั้นมีคุณสมบัติผู้ทำบัญชีตามกลุ่มกิจการและปฏิบัติตามเงื่อนไขประกาศครบ มาตรา 19 ไม่ได้ยกเว้นคุณวุฒิเพราะเป็นเจ้าของหรือกรรมการ การทำเองยังต้องแยกหน้าที่ส่งเอกสารและจัดเก็บหลักฐานของกิจการให้ครบด้วย
ไม่ควรใช้ตัวเลขนั้นกับการแจ้งผู้ทำบัญชี ประกาศ 2557 กำหนดกรอบ 30 วันสำหรับการเริ่มงาน เปลี่ยนข้อมูล หรือยกเลิกตามเหตุที่เกิด ต้องตรวจว่าคนทำบัญชีเปลี่ยนจริงหรือเป็นเพียงการเปลี่ยนสัญญาสำนักงาน แล้วเก็บวันที่รับส่งงานให้สอดคล้องกัน
ชั่วโมงรวมเป็นเพียงเงื่อนไขหนึ่ง อีกเงื่อนไขคือเนื้อหาบัญชีอย่างน้อย 6 ชั่วโมง เช่น รวม 12 ชั่วโมงแต่บัญชี 5 ชั่วโมงยังไม่ครบ ต้องตรวจประเภทกิจกรรมและหลักฐานชั่วโมง ไม่ใช่ดูยอดรวมอย่างเดียว
ไม่ได้ ต้องดูสินทรัพย์และรายได้รวมด้วย สำหรับบริษัทไทยในกลุ่มนี้ทั้งสองค่าต้องไม่เกินอย่างละ 30 ล้านบาทพร้อมกับเงื่อนไขทุน หากเกินเพียงรายการเดียวต้องพิจารณากลุ่มคุณวุฒิปริญญาบัญชี ไม่ใช่ใช้เกณฑ์ทุนตัดสินลำพัง
ไม่ใช่ การจัดให้มีผู้ทำบัญชีตามมาตรา 19 ไม่ลบหน้าที่ควบคุมดูแลและหน้าที่ส่งเอกสารตามมาตรา 12 กิจการควรมีหลักฐานว่ารายการสำคัญได้รับการบันทึกและหน้าที่นำส่งได้รับการติดตาม ส่วนความรับผิดเฉพาะเหตุของแต่ละฝ่ายต้องพิจารณาตามข้อเท็จจริง ไม่ใช่สรุปว่าฝ่ายใดรับทั้งหมด
แหล่งอ้างอิงที่ตรวจสอบได้
ลิงก์ด้านล่างเป็นแหล่งต้นทางสำหรับประเด็นที่ระบุในคำอธิบายของแต่ละรายการ ไม่ใช่การรับรองทุกข้อความหรือผลของงานบริการ ตรวจฉบับแก้ไขและเงื่อนไขที่ตรงกับข้อเท็จจริงของกิจการประกอบเสมอ
1. พระราชบัญญัติ
พระราชบัญญัติการบัญชี พ.ศ. 2543กรมพัฒนาธุรกิจการค้า
หน้าที่จัดทำบัญชี คุณสมบัติผู้ทำบัญชี ระยะเวลาเก็บรักษาบัญชีและเอกสาร และกำหนดนำส่งงบการเงิน
2. ประกาศ
DBD: คุณสมบัติและเงื่อนไขผู้ทำบัญชี (ประกาศ 2557)กรมพัฒนาธุรกิจการค้า
ข้อ 1 ผู้ทำบัญชีต้องมีภูมิลำเนาหรือถิ่นที่อยู่ในไทย มีความรู้ภาษาไทยเพียงพอ และข้อ 1.5 คุณวุฒิตามขนาดกิจการ (กลุ่ม 1 ทุน ≤ 5 ล้าน สินทรัพย์ ≤ 30 ล้าน รายได้ ≤ 30 ล้าน: ปวส.บัญชีขึ้นไป; เกินรายการใดรายการหนึ่ง: ปริญญาตรีบัญชี); ข้อ 2.1 เป็นสมาชิกหรือขึ้นทะเบียนกับสภาวิชาชีพบัญชี; 2.2–2.4 แจ้งเริ่มทำบัญชี เปลี่ยนแปลง หรือยกเลิกผ่านระบบ DBD ภายใน 30 วัน; 2.6 ยืนยันรายชื่อลูกค้าภายใน 30 วันหลังสิ้นปีปฏิทิน; 2.7 CPD อย่างน้อย 12 ชั่วโมงต่อปี; 2.9 รับทำบัญชีไม่เกิน 100 รายต่อปีปฏิทิน
3. ประกาศ
ประกาศกรมทะเบียนการค้า เรื่อง ชนิดของบัญชี รายการในบัญชี ระยะเวลาลงรายการ และเอกสารประกอบการลงบัญชี พ.ศ. 2544 (ฉบับรวมแก้ไข)กรมพัฒนาธุรกิจการค้า
ข้อ 2/1 อุปกรณ์รับชำระเงินอิเล็กทรอนิกส์เมื่อรับเงินจากประชาชนและรายงานภายใน 15 วัน; ข้อ 3 บัญชีรายวัน (เงินสด ธนาคารแยกเลขที่ ซื้อ ขาย ทั่วไป) แยกประเภท และบัญชีสินค้า; ข้อ 7 รายวันภายใน 15 วันนับแต่วันเกิดรายการ แยกประเภทและบัญชีสินค้าภายใน 15 วันนับแต่สิ้นเดือน ยอดคงเหลือภายใน 60 วันนับแต่ปิดบัญชี; ข้อ 8–13 ประเภทเอกสาร รายการขั้นต่ำ สำเนา และลำดับการใช้เอกสาร
4. พระราชบัญญัติ
พ.ร.บ.การบัญชี พ.ศ. 2543 มาตรา 12–16 และ 19–21: ส่งมอบเอกสาร สถานที่เก็บ ระยะเก็บ และหน้าที่ผู้ทำบัญชีกรมพัฒนาธุรกิจการค้า
ม.12 ผู้มีหน้าที่จัดทำบัญชีต้องส่งเอกสารประกอบให้ผู้ทำบัญชีครบถ้วน; ม.13 เก็บ ณ สถานที่ทำการ สถานที่ผลิตหรือเก็บสินค้า หรือที่ทำงานประจำ เว้นแต่ได้รับอนุญาตจากสารวัตรบัญชี (ระหว่างรออนุญาตเก็บที่สถานที่ที่ขอได้) และบัญชีคอมพิวเตอร์ที่เชื่อมเครือข่ายมายังสถานที่นั้นถือว่าเก็บที่สถานที่นั้น; ม.14 อย่างน้อยห้าปีนับแต่วันปิดบัญชี อธิบดีสั่งได้ไม่เกินเจ็ดปี; ม.15 แจ้งสูญหายหรือเสียหายภายใน 15 วันนับแต่ทราบหรือควรทราบ; ม.16 สันนิษฐานเจตนาเมื่อเอกสารสำคัญสูญหายหรือไม่เก็บในที่ปลอดภัย; ม.19 จัดให้มีผู้ทำบัญชีที่มีคุณสมบัติและควบคุมดูแล บุคคลธรรมดาทำบัญชีของตนเองได้; ม.20–21 หน้าที่ผู้ทำบัญชีและภาษาที่ใช้ลงรายการ
คำนวณต่อได้ทันทีด้วยเครื่องมือเหล่านี้
- เครื่องคำนวณภาษีมูลค่าเพิ่ม (VAT 7%)VAT = ฐานภาษี × 7% · ฐานภาษี (กรณีรวมใน) = ยอดรวม × 100 ÷ 107
- เครื่องคำนวณภาษีเงินได้นิติบุคคล (ภ.ง.ด.50)ภาษี = ผลรวมของกำไรแต่ละขั้น × อัตราของขั้นนั้น
- เครื่องคำนวณภาษีหัก ณ ที่จ่าย (ภ.ง.ด.3 / ภ.ง.ด.53)ภาษีหัก = ฐานก่อน VAT × อัตรา · จ่ายสุทธิ = ฐาน + VAT − ภาษีหัก
คำที่เกี่ยวข้อง
- ผู้สอบบัญชีรับอนุญาตผู้สอบบัญชีรับอนุญาต หรือ CPA คือผู้ได้รับใบอนุญาตประกอบวิชาชีพสอบบัญชี ซึ่งตรวจหลักฐานและแสดงความเห็นต่องบการเงินโดยต้องรักษาความเป็นอิสระจากกิจการที่ตรวจ
- ผังบัญชีผังบัญชีคือระบบชื่อและรหัสที่ใช้จัดกลุ่มรายการบัญชีของกิจการ โดยเชื่อมบัญชีแยกประเภทเข้ากับงบการเงินและข้อมูลภาษี ไม่ใช่แบบงบหรือรายงานภาษีในตัวเอง
- รอบระยะเวลาบัญชีรอบระยะเวลาบัญชีคือช่วงที่กิจการใช้สรุปผลประกอบการและคำนวณภาษีเงินได้นิติบุคคล โดยปกติยาว 12 เดือน แต่อาจสั้นกว่านั้นเมื่อเข้าข้อยกเว้นตามกฎหมาย
- งบทดลองงบทดลองคือรายการยอดคงเหลือบัญชีแยกประเภท ณ วันหนึ่งที่ใช้ตรวจเดบิตรวมกับเครดิตรวมและเตรียมปรับปรุงบัญชี โดยยอดเท่ากันไม่ได้ยืนยันว่ารายการครบหรือถูกต้อง
- การปิดบัญชีการปิดบัญชีคือการสรุปผลของงวดหลังปรับปรุงรายการให้ครบ แล้วปิดยอดบัญชีรายได้และค่าใช้จ่ายเพื่อส่งต่อผลกำไรหรือขาดทุนไปยังส่วนของเจ้าของ
- มาตรฐานการรายงานทางการเงินสำหรับกิจการที่ไม่มีส่วนได้เสียสาธารณะTFRS for NPAEs คือมาตรฐานรายงานการเงินไทยสำหรับกิจการที่ไม่เข้าข่ายมีส่วนได้เสียสาธารณะ โดยพิจารณาสถานะและลักษณะธุรกิจ ไม่ใช่ยอดขายหรือทุนเพียงอย่างเดียว
- การจัดทำบัญชีย้อนหลังการจัดทำบัญชีย้อนหลังคือการสร้างหรือแก้ข้อมูลบัญชีของงวดที่ผ่านไปจากหลักฐานจริง โดยแยกการแก้ข้อผิดพลาดในงบออกจากการแก้แบบภาษีของงวดที่เกี่ยวข้อง
- เงินสดย่อยเงินสดย่อยคือเงินที่แยกไว้สำหรับรายจ่ายประจำวันวงเงินเล็ก โดยระบบวงเงินคงที่จะชดเชยตามหลักฐานที่จ่ายแล้ว ไม่ใช่บันทึกค่าใช้จ่ายใหม่ทุกครั้งที่เติมเงิน
- ทะเบียนทรัพย์สินทะเบียนทรัพย์สินคือบัญชีย่อยรายชิ้นหรือรายกลุ่มที่เชื่อมต้นทุน สถานที่ใช้ ค่าเสื่อมราคา และการจำหน่ายสินทรัพย์เข้ากับบัญชีแยกประเภท พร้อมแยกฐานบัญชีออกจากฐานภาษี