ตรวจสอบบัญชีและการตรวจสอบภาษี
ผู้สอบบัญชีรับอนุญาต(CPA)
Certified public accountant
คำนี้พบการเขียนอีกแบบว่า ผู้สอบบัญชี หรือ ออดิเตอร์ หรือ CPA ไทย
ผู้สอบบัญชีรับอนุญาต หรือ CPA คือผู้ได้รับใบอนุญาตประกอบวิชาชีพสอบบัญชี ซึ่งตรวจหลักฐานและแสดงความเห็นต่องบการเงินโดยต้องรักษาความเป็นอิสระจากกิจการที่ตรวจ
คำตอบสั้น
ผู้สอบบัญชีรับอนุญาต (CPA) คือ ผู้ได้รับใบอนุญาตประกอบวิชาชีพสอบบัญชี ซึ่งตรวจหลักฐานและแสดงความเห็นต่องบการเงินโดยต้องรักษาความเป็นอิสระจากกิจการที่ตรวจ
ขั้นตอนโดยสรุป
- ปิดบัญชีและจัดทำงบทดลองให้เสร็จก่อนส่งผู้สอบบัญชี
- รวบรวมเอกสารสนับสนุนยอดคงเหลือที่มีสาระสำคัญ
- ตอบข้อซักถามของผู้สอบบัญชีพร้อมหลักฐาน
- นำส่งงบการเงินต่อ DBD และกรมสรรพากรตามกำหนด
สิ่งที่ต้องเตรียม
- เอกสารต้นทาง เช่น ใบกำกับภาษี ใบเสร็จ และสัญญาที่เกี่ยวข้อง
- รายการเดินบัญชีธนาคารของงวดที่เกี่ยวข้อง
- หนังสือรับรองบริษัทและเลขประจำตัวผู้เสียภาษี
- แบบยื่นและหลักฐานการยื่นย้อนหลังที่เคยส่งไว้
ต้องการให้ทีมช่วยประเมิน? แจ้งปัญหาบัญชีหรือภาษี งวดที่เกี่ยวข้องและกำหนดส่ง เพื่อแยกสิ่งที่ต้องตรวจ เอกสารที่ต้องใช้ และขอบงานก่อนนัดหมาย
แจ้งงานที่ต้องการประเมินพระราชบัญญัติวิชาชีพบัญชี พ.ศ. 2547 เป็นกรอบการอนุญาตและจรรยาบรรณของ CPA ส่วนหน้าที่ที่กิจการต้องให้งบผ่านการตรวจสอบมาจากกฎหมายที่ใช้กับกิจการนั้น ผู้ทำบัญชี ผู้บริหาร และผู้สอบบัญชีมีหน้าที่ต่างกัน โดยใบอนุญาตเพียงอย่างเดียวไม่ได้ยืนยันว่าผู้สอบรายนั้นเป็นอิสระหรือเหมาะสมกับงานทุกบริษัท

ใบอนุญาตบอกอะไร และไม่ได้บอกอะไร
คำว่า CPA ในบริบทไทยหมายถึงผู้สอบบัญชีรับอนุญาต ไม่ใช่ชื่อทั่วไปของพนักงานบัญชีทุกคน พระราชบัญญัติวิชาชีพบัญชี พ.ศ. 2547 วางกรอบการควบคุมวิชาชีพ การออกใบอนุญาต และจรรยาบรรณ การเรียนบัญชีจบ การเป็นผู้ทำบัญชี หรือการจดทะเบียนสำนักงานบัญชีจึงไม่ใช่หลักฐานแทนใบอนุญาตสอบบัญชีของบุคคล ผู้ว่าจ้างควรตรวจชื่อ เลขทะเบียน และสถานะสิทธิของผู้ที่จะลงลายมือชื่อจริง ไม่ใช่ดูเพียงชื่อสำนักงานในเอกสารติดต่อ
งานสอบบัญชีคือการตรวจเพื่อให้ได้หลักฐานเพียงพอและเหมาะสมสำหรับความเห็นต่องบโดยรวม ไม่ใช่การรับรองว่าทุกธุรกรรมไม่มีข้อผิดพลาด และไม่ใช่หนังสือยืนยันว่าหน่วยงานภาษีจะยอมรับทุกค่าใช้จ่าย ผู้บริหารเป็นผู้รับผิดชอบการจัดทำงบ เลือกนโยบายบัญชี จัดระบบควบคุม และเปิดเผยข้อมูล ผู้สอบบัญชีประเมินงบและหลักฐานอย่างเป็นอิสระ บทบาททั้งสองจึงไม่สลับกันเพียงเพราะมีผู้สอบลงชื่อท้ายรายงานแล้ว
CPA กับ Tax Auditor ใช้แทนกันเมื่อใดไม่ได้
พระราชบัญญัติการบัญชี มาตรา 11 กำหนดหลักเรื่องงบที่ต้องผ่าน CPA โดยมีข้อยกเว้นสำหรับห้างหุ้นส่วนจดทะเบียนตามเกณฑ์กฎกระทรวง ไม่ใช่ข้อยกเว้นสำหรับบริษัทจำกัด ห้างขนาดเล็กต้องมีทุนจดทะเบียนอยู่ในวงห้าล้านบาท และมียอดสินทรัพย์กับรายได้แต่ละรายการอยู่ในวงสามสิบล้านบาท ต้องครบทั้งสามด้าน การที่ตัวเลขเพียงด้านใดด้านหนึ่งต่ำจึงยังไม่พอ และต้องเริ่มตรวจจากรูปแบบนิติบุคคลก่อนตรวจจำนวนเงิน
ตัวอย่างห้างหุ้นส่วนจดทะเบียนไทยที่ทุน 5 ล้านบาท สินทรัพย์ 30 ล้านบาท และรายได้ 30 ล้านบาทอยู่ตรงขอบเกณฑ์ทั้งสาม จึงยังผ่านเงื่อนไขด้านขนาดสำหรับการรับรองทางภาษีโดย TA แต่ถ้าเปลี่ยนเป็นบริษัทจำกัด แม้ตัวเลขเหมือนเดิมก็ต้องใช้ CPA ข้อกำหนดกรมสรรพากรยังไม่ให้ TA ตรวจสอบรับรองงบที่แจ้งเลิกกิจการด้วย จึงห้ามนำการผ่านเกณฑ์ขนาดไปสรุปว่าผู้รับงานมีสิทธิรับรองงบทุกประเภทหรือทุกวัตถุประสงค์
มีคุณสมบัติตามกฎหมายแล้ว ยังต้องเป็นอิสระ
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1208 แยกผู้ถือหุ้นออกจากผู้มีส่วนได้เสียอย่างอื่น โดยระบุว่าผู้ถือหุ้นเป็นผู้สอบบัญชีได้ แต่ผู้มีส่วนได้เสียอย่างอื่นในกิจการ รวมทั้งกรรมการ ตัวแทน หรือลูกจ้างระหว่างอยู่ในตำแหน่งเป็นไม่ได้ ข้อความนี้เป็นการทดสอบคุณสมบัติตามกฎหมายบริษัท ไม่ใช่ใบอนุญาตให้ละเลยจรรยาบรรณ ดังนั้นห้ามอ่านว่าเมื่อกฎหมายบริษัทกล่าวถึงผู้ถือหุ้นแล้ว CPA ที่ถือหุ้นย่อมรับงานได้เสมอ ต้องประเมินข้อจำกัดเรื่องผลประโยชน์ทางการเงินและความเป็นอิสระเพิ่ม
แนวทางจรรยาบรรณ TFAC เรื่องความเป็นอิสระให้พิจารณาอุปสรรคจากการสอบทานตนเองเมื่องานอื่นสร้างข้อมูลที่จะกลับมาตรวจเอง การกล่าวว่าสำนักงานที่ทำบัญชีห้ามสอบบัญชีลูกค้าทุกรายโดยบทกฎหมายเดียวจึงกว้างเกินไป ต้องดูประเภทกิจการ ลักษณะบริการ ผู้รับผิดชอบการตัดสินใจ และข้อห้ามหรือมาตรการที่ใช้ได้ตามจรรยาบรรณ การแยกผู้ลงชื่อหรือแยกทีมเพียงอย่างเดียวไม่ได้ทำให้งานเป็นอิสระเสมอ หากงานถูกห้ามหรืออุปสรรคลดไม่ได้ก็ต้องไม่รับหรือยุติงานตามเกณฑ์
การแต่งตั้งไม่ใช่เพียงตกลงให้เซ็นงบ
มาตรา 1209 ให้ที่ประชุมสามัญเลือกผู้สอบบัญชีทุกปี และเลือกคนเดิมได้ ส่วนมาตรา 1210 ให้ที่ประชุมใหญ่กำหนดสินจ้าง เมื่อมีตำแหน่งว่างระหว่างปีให้ตรวจมาตรา 1211 เรื่องประชุมวิสามัญ ไม่ควรถือว่ากรรมการเปลี่ยนผู้สอบได้เองทุกกรณี เอกสารแต่งตั้งต้องสอดคล้องกับชื่อผู้รับงานและรอบที่ตรวจ การตกลงขอบเขตงานช่วยระบุหน้าที่ส่งข้อมูลและเวลาทำงาน แต่ไม่อาจตกลงล่วงหน้าให้ความเห็นเป็นแบบที่ผู้บริหารต้องการ
การเลือกผู้สอบควรพิจารณาว่างานมีสินค้าคงเหลือ หลายสาขา ธุรกรรมกับบุคคลเกี่ยวข้อง หรือการเปลี่ยนระบบที่กระทบหลักฐานหรือไม่ บริษัทควรแจ้งข้อจำกัดที่ทราบตั้งแต่ต้น เช่น เอกสารปีก่อนขาดหรือยังตรวจนับสินค้าไม่ได้ ไม่ใช่รอใกล้วันประชุมจึงแจ้ง ผู้สอบอาจต้องทำวิธีตรวจเพิ่มเติมหรือประเมินผลต่อรายงาน การนัดวันลงชื่อก่อนจัดหลักฐานจึงไม่ใช่วิธีพิสูจน์ว่างบพร้อมเสนอผู้ถือหุ้น และความเร่งด่วนไม่ลดระดับหลักฐานที่จำเป็น
บริษัทต้องเตรียมข้อมูลอะไรให้ผู้สอบ
ชุดเริ่มต้นควรมีงบทดลอง บัญชีแยกประเภท รายการปรับปรุง งบปีก่อน และตารางประกอบยอดสำคัญ เช่น ลูกหนี้ เจ้าหนี้ สินทรัพย์ถาวร เงินกู้ และทุน พร้อมเอกสารต้นทาง บริษัทต้องอธิบายความต่างระหว่างบัญชีกับแบบภาษีและแสดงการกระทบยอดธนาคาร การส่งเพียงงบที่จัดหน้าเรียบร้อยแต่ไม่มีที่มาของตัวเลขไม่พอ ผู้สอบมีสิทธิตรวจสมุดบัญชีและสอบถามตามมาตรา 1213 โดยข้อมูลต้องสะท้อนทั้งรายการที่ลงแล้วและภาระที่อาจยังไม่บันทึก
ข้อมูลนอกบัญชีก็สำคัญ ได้แก่ รายงานประชุม สัญญากู้ สัญญาเช่า รายการกับกรรมการ ข้อพิพาทที่กระทบยอด และเหตุการณ์หลังวันสิ้นรอบ ผู้บริหารควรจัดผู้ประสานงานที่เข้าใจรายการและตอบคำถามได้ พร้อมจัดให้ผู้สอบเข้าถึงบุคคลและหลักฐานที่จำเป็น หนังสือรับรองจากผู้บริหารไม่ใช่เหตุให้ทิ้งหลักฐานอื่น หากไม่เคยมีรายได้ก็ยังต้องพิสูจน์ยอดทุน เงินฝาก และเงินที่กรรมการออกให้ก่อน การใช้คำว่างบเปล่าไม่ได้ลดหน้าที่ให้ข้อมูลเหล่านี้
อ่านความเห็นให้ตรงกับเหตุ ไม่จัดอันดับจากชื่อ
ความเห็นแบบไม่มีเงื่อนไขไม่ได้หมายถึงบริษัทไม่มีหนี้หรือไม่เคยผิดภาษี ส่วน TSA 705 แยกเหตุที่ต้องเปลี่ยนความเห็นเป็นงบแสดงข้อมูลผิดกับการหาหลักฐานไม่ได้ เมื่อมีสาระสำคัญแต่ไม่แผ่กระจาย ทั้งสองเหตุอาจนำไปสู่ความเห็นแบบมีเงื่อนไข หากข้อมูลผิดมีสาระสำคัญและแผ่กระจายจะเป็นความเห็นว่างบไม่ถูกต้อง แต่หากเป็นกรณีไม่ได้หลักฐานและผลที่อาจเกิดมีสาระสำคัญและแผ่กระจายจะเป็นการไม่แสดงความเห็น ต้องอ่านวรรคเกณฑ์ประกอบเสมอ
การตัดสินว่าสาระสำคัญหรือแผ่กระจายเป็นดุลยพินิจผู้สอบจากข้อเท็จจริง ไม่ใช่สูตรว่าขาดใบเสร็จกี่ใบต้องได้ความเห็นชนิดใด วรรคเน้นข้อมูลและส่วนความไม่แน่นอนสำคัญว่ากิจการจะดำเนินต่อไปได้หรือไม่ (going concern)ไม่ได้ทำให้ความเห็นเปลี่ยนไปโดยตัวมันเอง ผู้ใช้งบจึงควรอ่านทั้งรายงาน หมายเหตุ และรายละเอียดที่อ้างถึง การชำระค่าสอบบัญชีหรือแก้รูปแบบเอกสารไม่ได้เป็นเหตุให้เปลี่ยนข้อสรุปหากปัญหาหลักฐานหรือข้อมูลผิดยังไม่ถูกจัดการ
ข้อควรระวังในทางปฏิบัติ
- •บริษัทจำกัดไม่มีข้อยกเว้น CPA เพียงเพราะทุนต่ำหรือไม่มีรายได้
- •เกณฑ์ห้างหุ้นส่วนขนาดเล็กต้องผ่านทั้งทุน สินทรัพย์ และรายได้พร้อมกัน
- •ข้อห้ามตามมาตรา 1208 กับการประเมินความเป็นอิสระทางจรรยาบรรณต้องพิจารณาแยกกัน
- •ผู้บริหารยังรับผิดชอบงบและหลักฐาน แม้แต่งตั้งผู้สอบบัญชีแล้ว
คำถามที่พบบ่อยเรื่อง ผู้สอบบัญชีรับอนุญาต
บริษัทจำกัดยังต้องใช้ CPA แม้รายได้เป็นศูนย์ เกณฑ์ทุน 5 ล้านบาท สินทรัพย์และรายได้อย่างละ 30 ล้านบาทเป็นเรื่องห้างหุ้นส่วนจดทะเบียนที่เข้าเงื่อนไข ไม่ใช่ข้อยกเว้นบริษัทจำกัด
ต้องตรวจข้อห้ามและความเป็นอิสระตามข้อเท็จจริง ไม่ใช่อ้างกฎหมายห้ามทุกกรณีแบบเหมารวม งานทำบัญชีอาจทำให้เกิดการสอบทานตนเอง และบางบริการถูกห้ามหรือไม่มีมาตรการที่เพียงพอ การเปลี่ยนผู้ลงชื่ออย่างเดียวจึงไม่ใช่คำตอบ
บทบัญญัติด้านคุณสมบัติกล่าวว่าผู้ถือหุ้นเป็นผู้สอบได้ แต่ยังมีข้อจำกัดของ CPA เรื่องผลประโยชน์ทางการเงินและความเป็นอิสระ จึงห้ามใช้มาตรานี้เพียงมาตราเดียวตัดสินว่ารับงานได้
งบทดลองเป็นจุดเริ่มต้น ไม่ใช่หลักฐานแทนทุกยอด ต้องมีตารางประกอบ เอกสารต้นทาง และข้อมูลอื่นตามที่จำเป็น หากหาหลักฐานไม่ได้ ผู้สอบต้องประเมินผลต่อความเห็นตามความมีสาระสำคัญและการแผ่กระจาย
ไม่ควรตีความเช่นนั้นโดยไม่อ่านเหตุ TSA 705 ใช้ความเห็นมีเงื่อนไขกับผลที่มีสาระสำคัญแต่ไม่แผ่กระจาย ต้องอ่านวรรคเกณฑ์ว่ามาจากข้อมูลผิดหรือข้อจำกัดหลักฐานและกระทบรายการใด
แหล่งอ้างอิงที่ตรวจสอบได้
ลิงก์ด้านล่างเป็นแหล่งต้นทางสำหรับประเด็นที่ระบุในคำอธิบายของแต่ละรายการ ไม่ใช่การรับรองทุกข้อความหรือผลของงานบริการ ตรวจฉบับแก้ไขและเงื่อนไขที่ตรงกับข้อเท็จจริงของกิจการประกอบเสมอ
1. พระราชบัญญัติ
พระราชบัญญัติวิชาชีพบัญชี พ.ศ. 2547สภาวิชาชีพบัญชี ในพระบรมราชูปถัมภ์
โครงสร้างวิชาชีพ การขึ้นทะเบียนผู้สอบบัญชีรับอนุญาต จรรยาบรรณ และอำนาจออกมาตรฐานการบัญชี
2. พระราชบัญญัติ
พ.ร.บ.การบัญชี พ.ศ. 2543 มาตรา 11 และ 30–32กรมพัฒนาธุรกิจการค้า
มาตรา 11 วรรคหนึ่ง ห้างหุ้นส่วน นิติบุคคลต่างประเทศและกิจการร่วมค้ายื่นงบภายในห้าเดือนนับแต่ปิดบัญชี บริษัทจำกัด/มหาชนยื่นภายในหนึ่งเดือนนับแต่อนุมัติ อธิบดีขยายได้เมื่อมีเหตุจำเป็น; วรรคสี่ งบต้องผ่านผู้สอบบัญชีรับอนุญาต เว้นห้างหุ้นส่วนตามกฎกระทรวง; มาตรา 30 ไม่ยื่นงบไม่เกิน 50,000 บาท, 31 ไม่เกิน 5,000 บาท, 32 งบไม่ผ่านการตรวจสอบไม่เกิน 20,000 บาท (ค่าปรับเป็นพินัย) เป็นเพดาน ไม่ใช่จำนวนที่ถูกปรับ
3. แนวปฏิบัติ
กรมสรรพากร — สิทธิของ TA และข้อยกเว้นงบที่แจ้งเลิกกิจการกรมสรรพากร
เฉพาะห้างหุ้นส่วนจดทะเบียนตามกฎหมายไทยที่ทุน สินทรัพย์และรายได้ครบทุกเกณฑ์; TA ไม่มีสิทธิตรวจสอบและรับรองงบที่แจ้งเลิกกิจการ ไม่ใช่หลักฐานคุณสมบัติของผู้ให้บริการรายใด
4. ประมวลกฎหมาย
ป.พ.พ. มาตรา 1208–1214: การสอบบัญชีบริษัทจำกัดสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา
มาตรา 1208 ผู้ถือหุ้นเป็นผู้สอบได้ แต่ผู้มีส่วนได้เสียอย่างอื่น กรรมการ ตัวแทนหรือลูกจ้างขณะอยู่ในตำแหน่งเป็นไม่ได้; 1209 ที่ประชุมสามัญเลือกทุกปีและเลือกซ้ำได้; 1210 ที่ประชุมใหญ่กำหนดสินจ้าง; 1211 ตำแหน่งว่างให้เรียกประชุมวิสามัญ; 1212 ศาลตั้งเมื่อผู้ถือหุ้นไม่น้อยกว่าห้าคนร้องขอ; 1213 สิทธิตรวจสมุดและไต่ถาม; 1214 รายงานต่อที่ประชุมสามัญ ไม่ใช่เกณฑ์ความเป็นอิสระทางวิชาชีพทั้งหมด
5. แนวปฏิบัติ
TFAC: จรรยาบรรณและความเป็นอิสระของผู้สอบบัญชีสภาวิชาชีพบัญชี ในพระบรมราชูปถัมภ์
ใช้ประเมินอุปสรรคจากการสอบทานตนเองและข้อจำกัดของงานที่ไม่ใช่งานสอบบัญชี ไม่ใช่การรับรองว่าผู้จัดทำงบกับผู้สอบบัญชีใช้แทนกันได้
6. มาตรฐานวิชาชีพ
TFAC — TSA 705 (ปรับปรุง): การแสดงความเห็นแบบที่เปลี่ยนแปลงไปสภาวิชาชีพบัญชี ในพระบรมราชูปถัมภ์
ย่อหน้า 6 เหตุให้เปลี่ยนความเห็น; 7 มีเงื่อนไข (มีสาระสำคัญแต่ไม่แผ่กระจาย); 8 ไม่ถูกต้อง (ขัดต่อข้อเท็จจริงและแผ่กระจาย); 9–10 ไม่แสดงความเห็น; 11–13 ผู้บริหารจำกัดขอบเขตหลังรับงาน ต้องขอให้ยกเลิก สื่อสารผู้กำกับดูแล และพิจารณาวิธีอื่น ไม่ใช่การพยากรณ์ความเห็นของงานใด
คำนวณต่อได้ทันทีด้วยเครื่องมือเหล่านี้
- เครื่องคำนวณภาษีเงินได้นิติบุคคล (ภ.ง.ด.50)ภาษี = ผลรวมของกำไรแต่ละขั้น × อัตราของขั้นนั้น
- เครื่องคำนวณภาษีมูลค่าเพิ่ม (VAT 7%)VAT = ฐานภาษี × 7% · ฐานภาษี (กรณีรวมใน) = ยอดรวม × 100 ÷ 107
- เครื่องคำนวณภาษีหัก ณ ที่จ่าย (ภ.ง.ด.3 / ภ.ง.ด.53)ภาษีหัก = ฐานก่อน VAT × อัตรา · จ่ายสุทธิ = ฐาน + VAT − ภาษีหัก
คำที่เกี่ยวข้อง
- งบการเงินที่ผ่านการตรวจสอบงบการเงินที่ผ่านการตรวจสอบคืองบที่มีรายงานผู้สอบบัญชีแสดงความเห็นตามกรอบรายงานที่ใช้ โดยต้องอ่านประเภทความเห็นและเหตุประกอบ ไม่ใช่ถือว่าถูกต้องทุกตัวเลขเสมอ
- ผู้ทำบัญชีผู้ทำบัญชีคือบุคคลที่จัดทำบัญชีของกิจการตามมาตรา 20 แห่ง พ.ร.บ.การบัญชี โดยต้องมีคุณสมบัติและปฏิบัติตามเงื่อนไขที่กำหนด แยกจากกิจการซึ่งเป็นผู้มีหน้าที่จัดทำบัญชี
- การตรวจสอบภาษีของกรมสรรพากรการตรวจสอบภาษีคือการตรวจข้อเท็จจริงและหลักฐานโดยกรมสรรพากรตามอำนาจแต่ละประเภท ซึ่งอาจนำไปสู่การประเมิน แต่การติดต่อทุกครั้งไม่ใช่หมายเรียกหรือข้อสรุปว่ามีภาษีขาด