จดทะเบียนและกรมพัฒน์
ทะเบียนพาณิชย์
Commercial registration
คำนี้พบการเขียนอีกแบบว่า จดทะเบียนพาณิชย์ หรือ ทะเบียนการค้า หรือ จดทะเบียนร้านค้า
ทะเบียนพาณิชย์คือการบันทึกผู้ประกอบพาณิชยกิจและข้อมูลกิจการตามกฎหมายทะเบียนพาณิชย์ ซึ่งไม่ทำให้ร้านค้ากลายเป็นบริษัทหรือนิติบุคคล และไม่ใช่การจดภาษีมูลค่าเพิ่ม
คำตอบสั้น
ทะเบียนพาณิชย์ คือ การบันทึกผู้ประกอบพาณิชยกิจและข้อมูลกิจการตามกฎหมายทะเบียนพาณิชย์ ซึ่งไม่ทำให้ร้านค้ากลายเป็นบริษัทหรือนิติบุคคล และไม่ใช่การจดภาษีมูลค่าเพิ่ม
ขั้นตอนโดยสรุป
- ตรวจข้อมูลจดทะเบียนปัจจุบันของนิติบุคคล
- เตรียมมติที่ประชุมและเอกสารประกอบให้ครบ
- ยื่นต่อกรมพัฒนาธุรกิจการค้าตามแบบที่กำหนด
- ปรับปรุงทะเบียนภายในและแจ้งหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง
สิ่งที่ต้องเตรียม
- เอกสารต้นทาง เช่น ใบกำกับภาษี ใบเสร็จ และสัญญาที่เกี่ยวข้อง
- รายการเดินบัญชีธนาคารของงวดที่เกี่ยวข้อง
- หนังสือรับรองบริษัทและเลขประจำตัวผู้เสียภาษี
- แบบยื่นและหลักฐานการยื่นย้อนหลังที่เคยส่งไว้
ต้องการให้ทีมช่วยประเมิน? แจ้งปัญหาบัญชีหรือภาษี งวดที่เกี่ยวข้องและกำหนดส่ง เพื่อแยกสิ่งที่ต้องตรวจ เอกสารที่ต้องใช้ และขอบงานก่อนนัดหมาย
แจ้งงานที่ต้องการประเมินพระราชบัญญัติทะเบียนพาณิชย์ พ.ศ. 2499 ให้รัฐมนตรีกำหนดพาณิชยกิจที่ต้องจดทะเบียนผ่านประกาศ ไม่ใช่ให้ทุกร้านเลือกจดหรือไม่จดตามความสมัครใจ ผู้เริ่มกิจการที่อยู่ในข่ายมีระยะยื่น 30 วันตามมาตรา 11 ส่วนการเปลี่ยนรายการหรือเลิกกิจการใช้ระยะ 30 วันตามมาตรา 13

ทะเบียนพาณิชย์บันทึกอะไรและอาศัยกฎหมายใด
ทะเบียนพาณิชย์อยู่ภายใต้พระราชบัญญัติทะเบียนพาณิชย์ พ.ศ. 2499 เป็นระบบแสดงตัวผู้ประกอบพาณิชยกิจและรายละเอียดของกิจการ เช่น ชื่อที่ใช้ขายสินค้า ชนิดกิจการ และสถานที่ตั้ง ไม่ใช่เอกสารสร้างบริษัทขึ้นมาแยกจากเจ้าของ คำว่า ทะเบียนการค้า หรือ จดทะเบียนร้านค้า ที่คนทั่วไปใช้จึงควรแปลความจากเนื้อหาเอกสารจริง ไม่ควรถือว่ามีความหมายเท่าหนังสือรับรองบริษัททุกกรณี
มาตรา 8 ให้อำนาจรัฐมนตรีกำหนดกิจการที่ต้องจดทะเบียนโดยประกาศ ส่วนมาตรา 12 วางรายการข้อมูลในทะเบียน หลักนี้สำคัญเพราะการเห็นคำว่าค้าขายหรือธุรกิจอย่างเดียวไม่พอจะตัดสินหน้าที่ ต้องดูว่าผู้ประกอบการเป็นใคร ทำกิจการประเภทใด และอยู่ในขอบประกาศที่ใช้หรือไม่ การจดทะเบียนจึงเป็นหน้าที่ที่เกิดจากข้อเท็จจริงและกฎหมาย ไม่ใช่เครื่องหมายว่ากิจการมีขนาดใหญ่หรือมีฐานะเป็นนิติบุคคลแล้ว
ใครอยู่ในข่ายและต้องอ่านประกาศอย่างไร
คู่มือทะเบียนพาณิชย์ของ DBD กล่าวถึงบุคคลธรรมดาที่ทำกิจการเจ้าของคนเดียวและห้างหุ้นส่วนสามัญ โดยแจกแจงกิจการตามขอบประกาศกระทรวงพาณิชย์ พ.ศ. 2567 ตัวอย่างที่ระบุมีการขายสินค้าหรือบริการผ่านอินเทอร์เน็ต รวมถึงการขายสินค้า การผลิต และกิจการบางประเภทที่มีเงื่อนไขเฉพาะ จึงไม่ควรใช้ข้อความเก่าว่าร้านทุกแบบต้องจดเหมือนกัน หรือยกเกณฑ์ยอดขายจากประกาศเดิมมาใช้โดยไม่ตรวจฉบับใหม่
สำหรับการยกเว้นต้องอ่านประกาศและสถานะผู้ประกอบการประกอบกัน ไม่ควรเขียนว่าบริการทุกชนิดได้รับยกเว้นหรือธุรกิจออนไลน์ทุกแบบมีเงื่อนไขเหมือนกัน หากกิจการมีหลายส่วน เช่น หน้าร้านขายสินค้าและรับคำสั่งซื้อทางอินเทอร์เน็ต ควรตรวจแต่ละลักษณะงานแทนการเลือกเฉพาะชื่อที่ตั้งให้ร้าน การที่กิจการไม่อยู่ในข่ายทะเบียนพาณิชย์ก็ไม่ได้ปลดหน้าที่ภาษีหรือการขออนุญาตตามกฎหมายเฉพาะซึ่งใช้หลักคนละชุด
ระยะ 30 วันเริ่มนับจากเหตุการณ์ใด
มาตรา 11 แยกกรณีผู้ทำพาณิชยกิจอยู่แล้วเมื่อมีประกาศกำหนดหน้าที่ กับผู้เริ่มทำพาณิชยกิจหลังประกาศ สำหรับผู้เริ่มใหม่ที่อยู่ในข่าย ระยะยื่นคำขอคือ 30 วันนับจากเริ่มประกอบกิจการนั้น ไม่ใช่จากวันที่กำไรเกิดขึ้น วันที่เปิดบัญชีธนาคาร หรือวันที่มีคนมาทักว่าต้องจด การกำหนดวันเริ่มจึงต้องอิงหลักฐานจริง เช่น วันเริ่มรับคำสั่งซื้อและขายสินค้า ไม่ควรเลื่อนวันตามความสะดวกในการเตรียมเอกสาร
มาตรา 13 ใช้กับการเปลี่ยนรายการที่กฎหมายให้จดและการเลิกประกอบพาณิชยกิจ โดยให้ยื่นภายในระยะ 30 วันจากวันเปลี่ยนหรือเลิก นี่เป็นนาฬิกาอีกชุดหนึ่งที่ไม่ผูกกับวันจดครั้งแรก ตัวอย่างร้านเปิดวันที่ 1 แล้วเปลี่ยนชื่อในอีกหลายเดือนต่อมา ต้องแยกบันทึกเหตุการณ์เปิดร้านและเหตุการณ์เปลี่ยนชื่อ ไม่ใช่คิดว่าจดครั้งแรกแล้วจบตลอดไป หรือรอรวบการเปลี่ยนทุกอย่างไปพร้อมยื่นภาษีประจำปี
ตัวอย่างแยกวันเริ่ม วันเปลี่ยน และวันเลิก
สมมติบุคคลธรรมดาเริ่มขายสินค้าผ่านอินเทอร์เน็ตและกิจการอยู่ในข่ายประกาศ วันเริ่มขายเป็นเหตุสำหรับมาตรา 11 จึงมีช่วงยื่น 30 วันจากเหตุการณ์นั้น หากภายหลังย้ายสถานประกอบการ ต้องตรวจรายการที่อยู่และหลักฐานสถานที่ใหม่ แล้วพิจารณากำหนด 30 วันตามมาตรา 13 อีกครั้ง การที่รายการแรกยังใหม่หรือยังไม่ถึงรอบภาษีไม่ได้ทำให้การแจ้งย้ายถูกเลื่อนไปโดยอัตโนมัติ
หากต่อมาร้านหยุดรับคำสั่งซื้อถาวรและเลิกประกอบพาณิชยกิจ ต้องระบุวันเลิกตามข้อเท็จจริงและยื่นรายการเลิกในระยะของมาตรา 13 ด้วย ตัวอย่างนี้ใช้ระยะตามกฎหมายเท่านั้น ไม่ใช่การรับรองวันครบกำหนดสำหรับทุกคน เพราะยังต้องตรวจวิธีนับระยะ วันหยุด และประกาศขยายเวลาที่ใช้กับกรณีจริง การเลิกทะเบียนไม่ได้แปลว่าภาษีจากยอดขายเก่าหรือหนี้ต่อผู้ขายวัตถุดิบหมดไป ควรเก็บหลักฐานแต่ละเหตุการณ์และรายการรับคำขอให้เชื่อมกัน
ต่างจากการจัดตั้งบริษัทและการจด VAT อย่างไร
การจดบริษัทเป็นการจัดตั้งนิติบุคคลตามกฎหมายบริษัท ส่วนทะเบียนพาณิชย์ไม่ได้แยกทรัพย์สินหรือหนี้ของร้านเจ้าของคนเดียวออกเป็นอีกบุคคล เจ้าของจึงไม่ควรเข้าใจว่าการมีใบทะเบียนจะจำกัดความรับผิดเหมือนหุ้นในบริษัท ห้างหุ้นส่วนสามัญที่ยังไม่จดเป็นนิติบุคคลก็ต้องแยกจากห้างหุ้นส่วนสามัญนิติบุคคล การใช้คำว่าห้างในชื่อร้านหรือมีผู้ร่วมลงทุนหลายคนไม่ใช่ข้อพิสูจน์ว่าสถานะทางกฎหมายเปลี่ยนแล้ว
VAT เป็นเรื่องประมวลรัษฎากรและการจดทะเบียนต่อกรมสรรพากร ต้องพิจารณาลักษณะรายรับ ข้อยกเว้น และเงื่อนไขการจดในกฎหมายภาษีแยกต่างหาก ไม่ใช่ใช้วันที่บนทะเบียนพาณิชย์เป็นวันที่เริ่มสถานะ VAT ทันที ในทางกลับกันการมีทะเบียนภาษีก็ไม่ได้ตอบว่าทำหน้าที่ทะเบียนพาณิชย์ครบแล้ว ภาษีเงินได้ของร้านเจ้าของคนเดียวกับบริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคลยังอาศัยฐานผู้เสียภาษีต่างกัน ต้องระบุผู้ประกอบการให้ชัดก่อนเลือกแบบภาษี
เอกสาร ท้องที่รับจด และข้อผิดพลาดที่ควรหลีกเลี่ยง
หลักมาตรา 10 ผูกการรับจดกับท้องที่ตั้งสำนักงาน และคู่มือ DBD แสดงช่องทางหน่วยงานท้องถิ่น เช่น สำนักงานเขตในกรุงเทพมหานคร เทศบาล องค์การบริหารส่วนตำบล หรือเมืองพัทยาตามพื้นที่ ก่อนยื่นจึงควรยืนยันสำนักงานที่รับผิดชอบสถานประกอบการจริง โดยเฉพาะกรณีบ้านพัก ที่เก็บสินค้า และที่รับคำสั่งซื้ออยู่คนละแห่ง อย่าถือว่ามีที่อยู่ในบัตรประชาชนแห่งใดก็ต้องจดที่แห่งนั้นเสมอโดยไม่ดูที่ประกอบกิจการ
ข้อมูลชื่อผู้ประกอบการ ชื่อร้าน ชนิดกิจการ และที่ตั้งต้องตรงกับข้อเท็จจริง เอกสารสิทธิใช้สถานที่หรือหนังสือยินยอมควรเตรียมตามรายการที่สำนักงานผู้รับกำหนด ไม่ใช่ถือว่ามีทะเบียนบ้านเพียงอย่างเดียวพอทุกกรณี เมื่อพบว่ายื่นช้าหรือข้อมูลไม่ตรง ควรแก้เหตุและสอบถามขั้นตอนรับรายการจากหน่วยงาน ไม่สร้างวันเริ่มใหม่เพื่อให้ดูว่าอยู่ในกำหนด ส่วนผลทางกฎหมายและค่าปรับต้องพิจารณาตามบทที่ใช้จริง ไม่ใช่ยอดปรับอัตโนมัติที่อนุมานจากจำนวนวันที่ช้า
ข้อควรระวังในทางปฏิบัติ
- •ตรวจทั้งรูปแบบผู้ประกอบการและชนิดกิจการตามประกาศกระทรวงพาณิชย์ก่อนสรุปหน้าที่
- •การเปลี่ยนชื่อร้านหรือที่ตั้งต้องตรวจรายการที่จดไว้ ไม่ใช่รอจนถึงปีภาษีถัดไป
- •ทะเบียนพาณิชย์ไม่จำกัดความรับผิดของเจ้าของร้านในหนี้กิจการ
- •ทะเบียนพาณิชย์ไม่ใช่ใบอนุญาตประกอบธุรกิจเฉพาะประเภทหรือหลักฐานจด VAT
คำถามที่พบบ่อยเรื่อง ทะเบียนพาณิชย์
คู่มือ DBD ระบุการซื้อขายสินค้าหรือบริการผ่านอินเทอร์เน็ตไว้ในกลุ่มกิจการที่ต้องตรวจหน้าที่ของบุคคลธรรมดาและห้างหุ้นส่วนสามัญ แต่ต้องดูรูปแบบผู้ประกอบการและลักษณะงานจริงตามประกาศ ไม่ควรตัดสินจากการมีเพจอย่างเดียว หรือถือว่าการไม่มีหน้าร้านทำให้ได้รับยกเว้น
ถ้าเข้าเงื่อนไขตามประกาศ การจดเป็นหน้าที่ ไม่ใช่สิ่งที่เลือกแทนด้วยการยื่นภาษีได้ ขนาดร้านหรือการยังไม่มีกำไรไม่ได้ตอบแทนการตรวจเงื่อนไขกิจการ ภาษีกับทะเบียนจึงต้องติดตามแยกกัน
ชื่อที่ใช้ประกอบพาณิชยกิจเป็นรายการในทะเบียน จึงต้องตรวจการเปลี่ยนตามมาตรา 13 และระยะ 30 วันจากวันเปลี่ยน การที่เจ้าของไม่เปลี่ยนไม่ใช่เหตุให้ละรายการชื่อร้าน ควรเก็บหลักฐานชื่อเดิมและชื่อใหม่ให้เชื่อมโยงกับเอกสารขาย
ทะเบียนพาณิชย์ไม่ทำให้มีสถานะผู้ประกอบการจดทะเบียน VAT ต้องตรวจหน้าที่และหลักฐานการจดกับกรมสรรพากรต่างหาก เอกสารรับเงินของร้านกับใบกำกับภาษีมูลค่าเพิ่มจึงไม่ใช่สิ่งเดียวกันแม้จะใช้ชื่อร้านเดียวกัน
มาตรา 13 กำหนดการยื่นเลิกประกอบพาณิชยกิจในระยะ 30 วันจากวันเลิก จึงไม่ควรถือว่าการหยุดขายทำให้ข้อมูลทะเบียนเปลี่ยนเอง ภาษีและหนี้จากช่วงก่อนเลิกยังต้องตรวจต่อ ไม่สิ้นสุดเพียงเพราะยื่นเลิกทะเบียนแล้ว
แหล่งอ้างอิงที่ตรวจสอบได้
ลิงก์ด้านล่างเป็นแหล่งต้นทางสำหรับประเด็นที่ระบุในคำอธิบายของแต่ละรายการ ไม่ใช่การรับรองทุกข้อความหรือผลของงานบริการ ตรวจฉบับแก้ไขและเงื่อนไขที่ตรงกับข้อเท็จจริงของกิจการประกอบเสมอ
1. แนวปฏิบัติ
DBD: คู่มือทะเบียนพาณิชย์กรมพัฒนาธุรกิจการค้า
อธิบายบุคคลธรรมดาและห้างหุ้นส่วนสามัญ กิจการตามประกาศ 2567 ระยะ 30 วัน และท้องที่รับจด
2. ประมวลกฎหมาย
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา
บทบัญญัติว่าด้วยห้างหุ้นส่วนและบริษัท การประชุมผู้ถือหุ้น เงินปันผล และทุนสำรองตามกฎหมาย
3. ประมวลกฎหมาย
กรมสรรพากร: มาตรา 85–85/1 การจดทะเบียน VATกรมสรรพากร
แยกการสมัครก่อนเริ่มกิจการจากหน้าที่ยื่นคำขอภายใน 30 วันเมื่อฐานภาษีเกินเกณฑ์; ต้องตรวจคุณสมบัติและข้อยกเว้นของกิจกรรมด้วย
4. แนวปฏิบัติ
กรมสรรพากร: ภาษีเงินได้นิติบุคคล (ผู้มีหน้าที่เสียภาษี)กรมสรรพากร
ระบุผู้มีหน้าที่เสียภาษี ได้แก่ บริษัทจำกัด ห้างหุ้นส่วนจำกัด ห้างหุ้นส่วนสามัญนิติบุคคล บริษัทหรือห้างต่างประเทศที่ทำธุรกิจในไทย และกิจการร่วมค้า
คำนวณต่อได้ทันทีด้วยเครื่องมือเหล่านี้
คำที่เกี่ยวข้อง
- จดทะเบียนบริษัทจำกัดการจดทะเบียนบริษัทจำกัดคือการนำข้อตกลงก่อตั้งบริษัทเข้าสู่ทะเบียน หลังจัดทำบริคณห์สนธิ จัดสรรหุ้น ประชุมจัดตั้ง และเรียกชำระค่าหุ้นตามกฎหมาย
- นิติบุคคลนิติบุคคลคือองค์กรที่กฎหมายให้มีสิทธิและหน้าที่แยกจากบุคคลผู้ก่อตั้ง เช่น ห้างหุ้นส่วนจดทะเบียน บริษัท มูลนิธิ และสมาคม โดยความรับผิดของสมาชิกขึ้นกับรูปแบบและกฎหมายที่ใช้
- จดทะเบียนภาษีมูลค่าเพิ่มการจดทะเบียน VAT คือการเข้าสู่ระบบภาษีมูลค่าเพิ่มของผู้ประกอบการ โดยกิจการในบังคับที่มีรายรับเกิน 1.8 ล้านบาทต่อปีต้องยื่นคำขอภายใน 30 วันจากวันที่เกินเกณฑ์
- หนังสือบริคณห์สนธิหนังสือบริคณห์สนธิคือเอกสารที่บันทึกรายการก่อตั้งบริษัทตามมาตรา 1098 รวมชื่อ จังหวัดสำนักงาน วัตถุประสงค์ ความรับผิด ทุน และข้อมูลผู้เริ่มก่อการ
- กรมพัฒนาธุรกิจการค้ากรมพัฒนาธุรกิจการค้า หรือ DBD คือหน่วยงานในกระทรวงพาณิชย์ที่ดูแลงานทะเบียนธุรกิจและรับงบการเงินตามกฎหมาย โดยไม่ใช่กรมสรรพากร
- บัญชีรายชื่อผู้ถือหุ้นบัญชีรายชื่อผู้ถือหุ้น (บอจ.5) คือรายการผู้ถือหุ้นของบริษัทจำกัด ณ วันที่ระบุ ซึ่งนำส่งนายทะเบียนโดยไม่ใช้แทนสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้นของบริษัท
- บริษัทที่ไม่มีการดำเนินงานบริษัทที่ไม่มีการดำเนินงานคือบริษัทที่พักธุรกิจแต่ยังมีสภาพนิติบุคคล การหยุดค้าไม่ใช่การจดเลิกและไม่หยุดหน้าที่ประจำปีหรือความรับผิดเดิม
- การเลิกบริษัทและชำระบัญชีการเลิกบริษัทคือการเข้าสู่ช่วงชำระบัญชีเพื่อสะสางทรัพย์สินและหนี้สิน ก่อนประชุมรับรองรายงานสุดท้ายและจดทะเบียนเสร็จการชำระบัญชี จึงไม่ใช่การสิ้นหน้าที่ทันทีที่จดเลิก
- พระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลPDPA คือพระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 ซึ่งกำกับการใช้ข้อมูลบุคคลในงานบัญชี ภาษี และเงินเดือน ตั้งแต่เลือกฐานการใช้ข้อมูลจนถึงการเก็บรักษาและรับมือเหตุละเมิด