โฮลดิ้งครอบครัว: ปันผล การให้ และมรดก

โฮลดิ้งคือโครงสร้าง ไม่ใช่สิทธิยกเว้น

เริ่มจากผังเจ้าของตามทะเบียนหุ้นจริง สัดส่วนสิทธิออกเสียง วันที่ได้หุ้น และที่มาของเงินลงทุน อย่ารวมทรัพย์สินส่วนตัวกับบริษัทโดยไม่มีสัญญาหรือรายการบัญชี การใช้บริษัทเป็นศูนย์กลางข้อมูลช่วยติดตามได้ แต่เพิ่มหน้าที่บัญชีและเอกสาร มิได้ทำให้ทรัพย์มรดกหายไป

เงินปันผลระหว่างบริษัทตามมาตรา 65 ทวิ (10)

มาตรา 65 ทวิ (10) วางหลักสำหรับบริษัทจำกัดไทยที่รับปันผลจากบริษัทจำกัดไทยให้รวมเงินปันผลเป็นรายได้กึ่งหนึ่ง แขนงไม่นำมารวมใช้กับผู้รับเป็นบริษัทจดทะเบียน หรือบริษัทจำกัดที่มีสัดส่วนถือหุ้นไม่น้อยกว่า 25% เมื่อเทียบกับหุ้นที่มีสิทธิออกเสียงทั้งหมดของบริษัทผู้จ่าย โดยผู้จ่ายไม่ถือหุ้นผู้รับทั้งทางตรงหรือทางอ้อม

ทั้งสิทธิรวมกึ่งหนึ่งและไม่นำมารวมมีข้อจำกัดเวลาถือหุ้น ต้องถือไม่น้อยกว่า 3 เดือนก่อนวันมีเงินได้และไม่โอนก่อนครบ 3 เดือนหลังวันดังกล่าว ตรวจวันที่จริงเป็นเดือน ไม่แทนด้วย 90 วัน เงื่อนไขนี้รวมถึงผู้รับที่เป็นบริษัทจดทะเบียน ไม่ควรเริ่มนับจากวันประกาศปันผลโดยอัตโนมัติ

ก่อนรับเงินปันผลแต่ละครั้งให้ทำกระดาษทำการหนึ่งชุดที่ระบุวันได้มาของหุ้น วันเกิดเงินได้ สัดส่วนสิทธิออกเสียง และการถือหุ้นย้อนกลับของผู้จ่าย ทะเบียนผู้ถือหุ้นอย่างเดียวอาจไม่ตอบเรื่องการถือทางอ้อม จึงต้องเทียบแผนผังทั้งกลุ่มด้วย หากเงื่อนไขระยะเวลาถือหุ้นไม่ครบ ผลทางภาษีไม่ได้แปลว่าเลือกใช้สิทธิรวมเพียงกึ่งหนึ่งแทนสิทธิยกเว้นทั้งหมดได้เสมอ เพราะข้อจำกัดระยะเวลาใช้กับทั้งสองกรณี ควรคำนวณฐานภาษีใหม่ตามข้อเท็จจริง ไม่ใช้ชื่อบัญชีเงินลงทุนเป็นหลักฐานแทนเงื่อนไขกฎหมาย

ปันผลถึงบุคคลและเครดิตมาตรา 47 ทวิ

เมื่อโฮลดิ้งจ่ายปันผลให้บุคคลธรรมดา ต้องทดสอบภาษีอีกชั้นหนึ่ง มาตรา 47 ทวิให้เครดิตสำหรับปันผลที่เข้าเงื่อนไขแก่ผู้มีภูมิลำเนาหรืออยู่ในประเทศไทยจากบริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคลที่ตั้งตามกฎหมายไทย เครดิตผูกกับภาษีที่กำไรต้นทางเสียจริงตามเงื่อนไข ไม่ใช่ใช้กับเงินปันผลทุกก้อน

ตัวอย่างปันผล 800,000 บาทจากกำไรที่เสียภาษี 20% หากผ่านเงื่อนไขเครดิต สูตร 20 หาร 80 คูณ 800,000 ให้เครดิต 200,000 บาท และยอดรวมเพื่อคำนวณภาษี 1,000,000 บาท นี่ไม่ใช่ยอดคืนภาษีที่รับรอง ต้องเทียบการเลือกภาษีหัก 10% เป็นภาษีสุดท้ายตามมาตรา 48 (3) กับการรวมคำนวณทั้งปี และตรวจที่มาของกำไร โดยเฉพาะปันผลที่โฮลดิ้งรับมาโดยยกเว้น

แยกกำไรสะสมตามแหล่งที่มาและอัตราภาษีที่ใช้จริง ไม่ควรออกหนังสือรับรองให้กำไรทุกก้อนใช้อัตรา 20% เพียงเพราะเป็นอัตราทั่วไปของบริษัท เมื่อเลือกนำเงินปันผลเข้าคำนวณ ภาษีหัก ณ ที่จ่าย 10% กับเครดิตตามมาตรา 47 ทวิเป็นคนละรายการ ในตัวอย่างปันผล 800,000 บาท ภาษีหักคือ 80,000 บาท ส่วนเครดิตที่เกิดจากกำไรเสียภาษี 20% คือ 200,000 บาท ต้องนำเงินปันผลและเครดิตมารวมเป็นเงินได้ก่อนคำนวณภาษีตามฐานบุคคล การเปรียบเทียบทางเลือกต้องใช้รายได้และสิทธิลดหย่อนทั้งปี ไม่ใช่สรุปจากเครดิตที่สูงกว่าเงินหัก ณ ที่จ่าย

มติปันผลต้องมีฐานกำไรและแผนชำระ

ก่อนนำมติปันผลมาใช้เป็นแผนเงินสดของครอบครัว ให้แยกเอกสารอนุมัติออกจากหลักฐานว่ามีกำไรที่จ่ายได้จริง ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1201 ไม่อนุญาตให้ใช้เงินทุนหรือเงินกู้มาแทนกำไร และหากยังมีขาดทุนต้องแก้ให้พ้นขาดทุนก่อน การมีเงินฝากมากจึงตอบได้เพียงเรื่องสภาพคล่อง ไม่ได้พิสูจน์อำนาจจ่ายปันผล ผู้ทำบัญชีควรจัดตารางเชื่อมกำไรสะสมต้นงวด ผลประกอบการที่ใช้ประกอบการพิจารณา รายการปรับปรุง และยอดที่เคยจัดสรรแล้ว พร้อมระบุวันที่ของข้อมูล หากบริษัทย่อยเพิ่งประกาศปันผลแต่ยังไม่ส่งเงิน โฮลดิ้งต้องตรวจทั้งการรับรู้ทางบัญชีและเงินที่จะใช้จ่ายจริง อย่าใช้ยอดรับคาดหมายเป็นหลักฐานว่าผ่านเงื่อนไขทุกข้อแล้ว

ในด้านผู้อนุมัติ การประกาศปันผลทั่วไปใช้มติที่ประชุมใหญ่ ส่วนกรรมการอาจอนุมัติปันผลระหว่างกาลเมื่อกำไรสมควรให้ทำได้ตามมาตรา 1201 จึงควรตั้งชื่อและเนื้อหามติให้ตรงชนิดการจ่าย ไม่ใช้บันทึกประชุมครอบครัวแทนมติขององค์กรบริษัท รายงานการประชุมควรระบุข้อมูลกำไรที่พิจารณา ยอดจัดสรรสำรอง จำนวนปันผลรวม หลักเกณฑ์แบ่งตามสิทธิหุ้น และวิธีจ่ายให้ตรวจย้อนกลับได้ มาตราเดียวกันกำหนดให้จ่ายเสร็จในกรอบหนึ่งเดือนหลังวันที่ที่ประชุมใหญ่หรือกรรมการลงมติ ไม่ใช่เริ่มนับจากวันที่ฝ่ายบัญชีได้รับเอกสาร ดังนั้นควรตรวจเงินพร้อมจ่ายและข้อมูลผู้รับก่อนเสนออนุมัติ รวมถึงจัดเก็บหลักฐานโอนเงินและภาษีหัก ณ ที่จ่ายให้สัมพันธ์กับมติ การบันทึกเจ้าหนี้ปันผลอย่างเดียวไม่ใช่หลักฐานว่าได้ชำระครบแล้ว

มาตรา 1202 กำหนดการกันสำรองทุกครั้งที่จ่ายปันผลอย่างน้อยหนึ่งในยี่สิบของกำไร จนยอดสำรองถึงหนึ่งในสิบของทุน หรือระดับสูงกว่าที่ข้อบังคับกำหนด ต้องแสดงยอดสำรองเดิมและส่วนที่ยังขาด ไม่หักร้อยละห้าจากเงินปันผลตามความเคยชินโดยไม่ตรวจฐาน ตัวอย่างสมมติทุน 1,000,000 บาท สำรองเดิม 80,000 บาท และกำไรที่ใช้พิจารณาสำรอง 600,000 บาท ร้อยละห้าของกำไรเท่ากับ 30,000 บาท แต่เมื่อข้อบังคับไม่ได้กำหนดสูงกว่า ยังขาดถึงระดับ 100,000 บาทเพียง 20,000 บาท จึงกันเพิ่มขั้นต่ำ 20,000 บาทตามตัวอย่างนี้ หากกำไรสะสมที่จ่ายได้ก่อนสำรองมี 600,000 บาทและไม่มีขาดทุน ยอดคงเหลือหลังกันสำรองคือ 580,000 บาท ตัวเลขนี้เป็นเพดานจากสมมติฐานทางบัญชี ไม่ใช่มติให้จ่ายทั้งหมดและยังไม่ใช่เงินสุทธิของผู้ถือหุ้น แต่ละครอบครัวควรเก็บตารางนี้คู่กับข้อบังคับ มติ และรายการจ่ายจริง เพื่อไม่ให้แผนส่งต่อทรัพย์สินตั้งอยู่บนยอดปันผลที่ยังไม่มีฐานรองรับ

การให้ระหว่างมีชีวิต: มาตรา 42 (27) และ (28)

มาตรา 42 (27) ให้ยกเว้นเงินได้ที่ได้รับจากบุพการี ผู้สืบสันดาน หรือคู่สมรส ในลักษณะการอุปการะหรือการให้โดยเสน่หา เฉพาะส่วนไม่เกิน 20 ล้านบาทตลอดปีภาษีของผู้รับ ต้องรวมรายการที่เข้าเงื่อนไข ไม่ใช่เริ่มวงเงินใหม่ทุกครั้งที่เปลี่ยนผู้ให้ พี่น้องไม่ใช่บุพการีหรือผู้สืบสันดานของกันและกัน

มาตรา 42 (28) เป็นอีกแขนงสำหรับการอุปการะโดยหน้าที่ธรรมจรรยาหรือการให้เนื่องในพิธีหรือตามโอกาสแห่งขนบธรรมเนียมประเพณีจากบุคคลอื่น วงเงิน 10 ล้านบาทตลอดปีภาษี ไม่ใช่การให้ทุกชนิดจากคนอื่นได้รับยกเว้น ตรวจทางเลือกเสีย 5% ของส่วนเกินตามมาตรา 48 (6) เฉพาะเงินได้ที่อยู่ในขอบเขต ไม่ขยายวงเงินบุคคลธรรมดาไปให้บริษัท

สำหรับการให้หุ้นระหว่างมีชีวิต ต้องจัดทำเอกสารวันให้ ผู้ให้ ผู้รับ จำนวนหุ้น สิ่งตอบแทนถ้ามี และวิธีประเมินมูลค่าให้ครบก่อนพิจารณาวงเงินยกเว้น การเขียนราคาต่ำหรือใช้ราคาที่ตราไว้ไม่ได้พิสูจน์มูลค่าเงินได้โดยตัวมันเอง หากมีการชำระหนี้แทนกันหรือให้บริษัทออกเงินแทนผู้ถือหุ้นต้องแยกธุรกรรมนั้นออกมาตรวจต่างหาก การใช้มาตรา 48 (6) เป็นทางเลือกสำหรับส่วนเกินของเงินได้ที่เข้าเงื่อนไขมาตรา 42 (27) หรือ (28) ไม่ใช่อัตราทั่วไปสำหรับการโอนทรัพย์สินทุกชนิดในครอบครัว และไม่ควรนำยอดรับที่ไม่เข้าเงื่อนไขมาหักวงเงินดังกล่าว

ตัวอย่างของขวัญและข้อแตกต่างของที่ดิน

สมมติผู้รับได้เงินให้โดยเสน่หาจากบิดา 15 ล้านบาทและมารดา 10 ล้านบาทในปีเดียวกัน ไม่มีรายการอื่น รวมตามมาตรา 42 (27) เป็น 25 ล้านบาท หักวงเงิน 20 ล้านบาท เหลือ 5 ล้านบาท หากใช้ทางเลือกมาตรา 48 (6) ได้และเลือกใช้ ผลคำนวณ 5% เท่ากับ 250,000 บาท ไม่ใช่แยกยกเว้นฝ่ายละ 20 ล้านบาท

อสังหาริมทรัพย์ต้องแยกตรวจมาตรา 42 (26) ซึ่งเกี่ยวกับเงินได้ฝั่งผู้โอนให้บุตรชอบด้วยกฎหมาย ไม่รวมบุตรบุญธรรม โดยไม่มีค่าตอบแทน วงเงิน 20 ล้านบาทต่อบุตรต่อปี และทางเลือกมาตรา 48 (4/1) อย่านำตัวอย่างเงินสดไปใช้กับการโอนที่ดินหรือหุ้นโดยไม่ตรวจมูลค่า ประเภทเงินได้ และผู้มีหน้าที่ก่อน

มรดกเกิน 100 ล้านบาทและหุ้นโฮลดิ้ง

พ.ร.บ.ภาษีการรับมรดก พ.ศ. 2558 มาตรา 12 พิจารณามรดกที่ผู้รับได้จากเจ้ามรดกแต่ละรายรวมทุกครั้ง หักภาระหนี้สินที่ตกทอด เหลือเกิน 100 ล้านบาทจึงเสียเฉพาะส่วนเกิน ไม่ใช่เกณฑ์รายปีเหมือนภาษีการให้ คู่สมรสผู้รับมรดกได้รับยกเว้นตามมาตรา 3

อัตราตามมาตรา 16 คือ 10% ในกรณีทั่วไป ส่วนบุพการีหรือผู้สืบสันดานใช้อัตรา 5% ตัวอย่างบุตรได้รับมรดกที่อยู่ในขอบเขตสุทธิ 140 ล้านบาทจากบิดา ส่วนเกิน 40 ล้านบาทคูณ 5% เป็น 2 ล้านบาท หุ้นโฮลดิ้งยังเป็นทรัพย์มรดกได้ ต้องประเมินมูลค่าตามกฎหมาย หุ้นนอกตลาดไม่ควรใช้มูลค่าที่ตราไว้แทนมูลค่าภาษีโดยอัตโนมัติ

ภายใต้พระราชบัญญัติภาษีการรับมรดก พ.ศ. 2558 เกณฑ์ 100 ล้านบาทพิจารณาผู้รับแต่ละรายกับเจ้ามรดกแต่ละราย โดยรวมการรับหลายคราวและหักภาระหนี้สินที่ตกทอดตามหลักเกณฑ์ ไม่ใช่วงเงินต่อบริษัท ต่อใบหุ้น หรือต่อปีปฏิทิน ตัวอย่างผู้สืบสันดานรับมรดกสุทธิที่อยู่ในข่ายภาษีจากบิดารวม 130 ล้านบาท ฐานส่วนเกินคือ 30 ล้านบาท อัตรา 5% ให้ภาษี 1.5 ล้านบาท หากผู้รับไม่ใช่บุพการีหรือผู้สืบสันดานและไม่มีข้อยกเว้น อัตรา 10% ให้ 3 ล้านบาทจากฐานเดียวกัน ต้องแยกสิทธิยกเว้นของคู่สมรสออกจากการเลือกอัตรา และไม่ใช้เกณฑ์ถิ่นที่อยู่ภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาแทนขอบเขตบุคคลตามกฎหมายมรดก

การนำทรัพย์สินเข้าและการควบคุมเงิน

ก่อนย้ายหุ้นหรือที่ดินเข้าบริษัท ให้ทำตารางว่าเป็นการขาย ให้ ชำระค่าหุ้น หรือให้กู้ พร้อมราคาทุน มูลค่าอ้างอิง และคู่สัญญา ความสัมพันธ์ในครอบครัวไม่ได้ลบภาษีจากการโอน และการเพิ่มบริษัทหนึ่งชั้นไม่ได้พิสูจน์ว่าภาษีรวมลดลง ควรเปรียบเทียบกระแสเงินสดทั้งก่อนและหลังปรับโครงสร้าง

จัดทะเบียนเงินกู้ผู้ถือหุ้น รายการจ่ายส่วนตัว มติปันผลและหนังสือรับรองภาษีให้แยกกัน เงินบริษัทที่ครอบครัวนำไปใช้ต้องมีฐานรายการที่ตรวจสอบได้ ไม่ใช่เรียกเป็นของขวัญเพื่อใช้วงเงินยกเว้นของบุคคลธรรมดา เมื่อมีผู้ถือหุ้นต่างประเทศต้องตรวจขอบเขตภาษีและข้อจำกัดที่เกี่ยวข้องเพิ่มเติม

หุ้นนอกตลาดมีวิธีประเมินเฉพาะตามกฎกระทรวงกำหนดหลักเกณฑ์การคำนวณมูลค่าทรัพย์สินที่ต้องเสียภาษีการรับมรดก พ.ศ. 2559 โดยเริ่มจากมูลค่าทางบัญชีในรอบบัญชีก่อนรอบที่ได้รับกรรมสิทธิ์ ไม่ใช่ทุนจดทะเบียนหรือราคาที่ตราไว้ แต่สำหรับบริษัทที่ถือหุ้นในบริษัทอื่นมีข้อยกเว้นให้เปรียบเทียบมูลค่าที่สูงกว่า หากบริษัทที่ถูกถือหุ้นอยู่นอกตลาดใช้เกณฑ์มูลค่าทางบัญชี หากอยู่ในตลาดใช้ราคาปิด ณ วันรับมรดกตามหลักเกณฑ์ และกรณีถือหลายแห่งต้องพิจารณาผลรวมมูลค่าหุ้นเหล่านั้นเทียบกับมูลค่าทางบัญชีของบริษัทที่ได้รับเป็นมรดก จึงไม่ควรประเมินโฮลดิ้งเพียงชั้นบนแล้วละเลยมูลค่าบริษัทลูก เอกสารสำคัญคืองบของรอบที่ถูกต้อง จำนวนหุ้นและสัดส่วนที่ถือทุกชั้น ตลอดจนราคาตลาดตามวันที่กฎหมายกำหนด

แฟ้มส่งต่อที่ผู้ทำบัญชีใช้ได้จริง

แฟ้มโครงสร้างควรมีทะเบียนหุ้นและประวัติวันโอน ผังสิทธิออกเสียง งบการเงิน และตารางกำไรสะสมแยกที่มาภาษี เอกสารปันผลต้องตามจากผู้จ่ายต้นทางถึงผู้รับ ไม่หยุดที่รายการเงินเข้าธนาคาร หากหลักฐานกำไรที่เสียภาษีไม่ครบควรระบุเป็นข้อค้าง ไม่ตั้งเครดิตตามอัตราที่คุ้นเคย

แฟ้มการให้และมรดกควรแยกผู้ให้ ผู้รับ ความสัมพันธ์ วันที่ มูลค่า และหนี้สินที่เกี่ยวข้อง ทำยอดสะสมตามเกณฑ์ที่ถูกต้อง และเก็บวิธีประเมินหุ้นไว้ให้ตรวจย้อนกลับได้ งานบัญชีรองรับการตัดสินใจด้วยข้อมูล แต่ไม่รับรองการยกเว้นหรือผลภาษีล่วงหน้า ควรขอขอบเขตงานจากรายละเอียดทรัพย์สินจริงก่อนดำเนินรายการ