บัญชีและภาษีวิสาหกิจชุมชน: เงื่อนไขยกเว้น 1.8 ล้านบาท รายงานรับจ่าย และ VAT

รูปแบบของกลุ่มกำหนดว่าใช้กฎหมายภาษีข้อใด

สหกรณ์และกลุ่มเกษตรกรอยู่ภายใต้กฎหมายสหกรณ์ซึ่งแยกจากหน้านี้ ให้ตรวจสถานะจากเอกสารจัดตั้งจริงก่อนเลือกแนวทาง

ขั้นที่ 1: จดทะเบียนกับกรมส่งเสริมการเกษตรก่อนพูดถึงภาษี

พระราชบัญญัติส่งเสริมวิสาหกิจชุมชน พ.ศ. 2548 มาตรา 3 ให้วิสาหกิจชุมชนเป็นนิติบุคคลหรือไม่เป็นก็ได้ และมาตรา 5 ให้ยื่นคำขอจดทะเบียนต่อกรมส่งเสริมการเกษตร เกณฑ์ที่กรมประกาศไว้ในระบบ SMCE คือรวมกลุ่มในชุมชนไม่น้อยกว่า 7 คน ไม่อยู่ในครอบครัวเดียวกัน และไม่มีชื่อในทะเบียนบ้านเดียวกัน กลุ่มที่มีสมาชิกเป็นพ่อแม่ลูกหลายคนจึงต้องนับเฉพาะคนที่ผ่านเกณฑ์นี้ ไม่ใช่นับจำนวนคนทั้งหมดที่ทำงานด้วยกัน

ยื่นแบบ สวช.01 ได้ที่สำนักงานเกษตรอำเภอหรือสำนักงานเกษตรพื้นที่ในกรุงเทพฯ หรือผ่านระบบ SMCE เจ้าหน้าที่ตรวจเอกสารแล้วปิดประกาศรายชื่อให้สมาชิกและผู้มีส่วนได้เสียตรวจสอบก่อนออกใบสำคัญ กลุ่มที่ไม่เป็นนิติบุคคลต้องมีหนังสือยินยอมหรือมติมอบหมายผู้มีอำนาจทำการแทนและทะเบียนรายชื่อพร้อมลายมือชื่อสมาชิก ใบสำคัญนี้คือหลักฐานชิ้นแรกที่ฝั่งภาษีต้องใช้ แต่ไม่ได้ทำให้กลุ่มมีเลขประจำตัวผู้เสียภาษีโดยอัตโนมัติ เลขนั้นต้องขอกับกรมสรรพากรแยกต่างหาก

ขั้นที่ 2: เงื่อนไขยกเว้นภาษีเงินได้ 1.8 ล้านบาท อ่านให้ครบทุกคำ

กฎกระทรวง ฉบับที่ 126 ข้อ 2(78) ยกเว้นเงินได้ของวิสาหกิจชุมชนเฉพาะที่เป็นห้างหุ้นส่วนสามัญหรือคณะบุคคลที่มิใช่นิติบุคคล ซึ่งมีเงินได้ไม่เกินหนึ่งล้านแปดแสนบาทสำหรับปีภาษีนั้น ถ้อยคำนี้เป็นเงื่อนไขของทั้งปี ไม่ใช่การยกเว้นเงิน 1.8 ล้านบาทแรก ถ้าเงินได้ทั้งปีเป็น 1,800,000 บาทพอดียังอยู่ในเกณฑ์ แต่ถ้าเป็น 1,800,001 บาท ข้อยกเว้นไม่ใช้กับปีนั้นทั้งปี และต้องคำนวณภาษีจากเงินได้ทั้งหมดตามหลักภาษีเงินได้บุคคลธรรมดา

ประกาศอธิบดีกรมสรรพากร เกี่ยวกับภาษีเงินได้ ฉบับที่ 432 เพิ่มเงื่อนไขอีกสามข้อ คือ ต้องได้ใบสำคัญแสดงการจดทะเบียนจากกรมส่งเสริมการเกษตร ต้องทำบัญชีหรือรายงานแสดงรายได้และรายจ่ายประจำวันเป็นภาษาไทยภายใน 3 วันทำการนับแต่วันที่มีรายการ และต้องแสดงเงินได้ที่ได้รับยกเว้นในแบบ ภ.ง.ด.94 และ ภ.ง.ด.90 ข้อ 2 วรรคสองระบุว่าถ้าไม่ปฏิบัติตามในปีภาษีใด จะไม่ได้รับยกเว้นสำหรับปีภาษีนั้น การไม่ยื่นแบบเพราะคิดว่ายกเว้นแล้วจึงเป็นเหตุให้เสียสิทธิเสียเอง

มาตรการนี้มีวันสิ้นสุดเสมอ กฎกระทรวงฉบับที่ 371 ขยายถึงเงินได้ปี 2565 และฉบับที่ 385 ขยายต่อสำหรับเงินได้ที่ได้รับตั้งแต่ 1 มกราคม 2566 ถึง 31 ธันวาคม 2568 ณ วันที่ 8 พฤศจิกายน 2569 เรายังไม่พบกฎกระทรวงหรือประกาศที่ขยายช่วงเวลาสำหรับเงินได้ปี 2569 ในแหล่งของกรมสรรพากรที่ตรวจ กลุ่มที่มีรายได้ในปี 2569 จึงไม่ควรวางแผนโดยสันนิษฐานว่ายังยกเว้นอยู่ ให้ตรวจประกาศล่าสุดก่อนยื่นแบบ และเตรียมเอกสารค่าใช้จ่ายไว้เหมือนกรณีต้องเสียภาษี

ขั้นที่ 3: รายงานเงินสดรับ-จ่ายที่ผ่านเกณฑ์ ทำอย่างไรในทางปฏิบัติ

แบบรายงานอ้างถึงประกาศอธิบดีฯ ฉบับที่ 161 ซึ่งกำหนดรายการขั้นต่ำ ได้แก่ วันเดือนปี รายการ จำนวนเงินรับ และจำนวนเงินจ่าย สมุดที่เหรัญญิกจดด้วยมือก็ใช้ได้ถ้าเขียนเป็นภาษาไทยและลงทันเวลา ปัญหาที่พบบ่อยคือการรวมยอดขายทั้งสัปดาห์ไว้บรรทัดเดียวหลังตลาดนัดวันอาทิตย์ หรือจดย้อนหลังทั้งเดือนก่อนประชุม ซึ่งทำให้ตรวจไม่ได้ว่ารายการใดลงภายในกำหนด

ตัวอย่างวันที่: ขายสินค้าที่งาน OTOP วันศุกร์ที่ 6 พฤศจิกายน 2569 นับวันทำการถัดไปได้วันจันทร์ที่ 9 อังคารที่ 10 และพุธที่ 11 จึงต้องลงรายงานภายในวันพุธที่ 11 พฤศจิกายน ถ้าวันอังคารเป็นวันหยุดราชการ กำหนดเลื่อนเป็นวันพฤหัสบดีที่ 12 รายงานและใบสำคัญแสดงการจดทะเบียนต้องเก็บไว้ ณ ที่ตั้งของวิสาหกิจชุมชนไม่น้อยกว่า 5 ปี และพร้อมให้เจ้าพนักงานตรวจได้ทันที ไม่ใช่เก็บไว้ที่บ้านกรรมการคนใดคนหนึ่ง

ขั้นที่ 4: ยื่นแบบสองครั้งต่อปี แม้จะไม่มีภาษีต้องจ่าย

รายได้จากการขายสินค้าและผลิตผลของกลุ่มเป็นเงินได้ตามมาตรา 40(8) มาตรา 56 ทวิ ให้แสดงเงินได้ประเภทนี้ที่ได้รับระหว่างมกราคมถึงมิถุนายนในแบบ ภ.ง.ด.94 ภายในเดือนกันยายน และแบบ ภ.ง.ด.90 สำหรับทั้งปียื่นในช่วงมกราคมถึงมีนาคมของปีถัดไป ทั้งสองแบบต้องแสดงเงินได้ที่ได้รับยกเว้นด้วยตามประกาศฉบับที่ 432 ข้อ 2 แบบที่ยื่นแสดงศูนย์บาทหรือไม่ยื่นเลยจึงไม่ใช่สิ่งเดียวกับการยื่นแสดงเงินได้ที่ยกเว้น

ถ้าปีใดเงินได้เกินเพดานหรือเสียสิทธิเพราะเงื่อนไขข้อใดข้อหนึ่ง กลุ่มต้องคำนวณภาษีแบบคณะบุคคล โดยเลือกหักค่าใช้จ่ายตามจริงที่มีหลักฐาน หรือหักแบบเหมาตามอัตราที่พระราชกฤษฎีกาฉบับที่ 11 กำหนดสำหรับเงินได้ประเภทนั้น การเก็บใบเสร็จค่าวัตถุดิบ ค่าบรรจุภัณฑ์ และค่าแรงสมาชิกตั้งแต่ต้นปีจึงยังจำเป็นแม้กลุ่มคาดว่าจะได้รับยกเว้น

ภาษีมูลค่าเพิ่มเป็นอีกเรื่องหนึ่ง

ข้อยกเว้นตามข้อ 2(78) เป็นเรื่องภาษีเงินได้เท่านั้น ไม่ได้ยกเว้นภาษีมูลค่าเพิ่ม มาตรา 81(1)(ก) ยกเว้น VAT สำหรับพืชผลทางการเกษตรและสัตว์ที่ยังไม่แปรรูป เช่น ข้าวเปลือก ผลไม้สด หรือปลาสด และคำสั่งกรมสรรพากรที่ ป.28/2535 ยังรวมข้าวสารและผลิตภัณฑ์จากการสีข้าวที่ขายในประเทศ แม้บรรจุถุงผนึก ส่วนสินค้าหัตถกรรม เช่น ผ้าทอ เครื่องจักสาน หรือสบู่สมุนไพร ไม่อยู่ในข้อยกเว้นนี้ อาหารแปรรูปต้องตรวจเป็นรายสินค้าตามเงื่อนไขอาหารบรรจุเชิงอุตสาหกรรม เมื่อรายรับจากสินค้าและบริการที่ต้องเสีย VAT เกิน 1.8 ล้านบาทต่อปี ต้องยื่นคำขอจดทะเบียนภายใน 30 วันนับแต่วันที่เกิน

ตัวอย่าง: กลุ่มที่ขายมะม่วงสด 900,000 บาทและผ้าทอมือ 1,000,000 บาท มีเงินได้รวม 1.9 ล้านบาท จึงเกินเพดานยกเว้นภาษีเงินได้ทั้งปี แต่ฝั่ง VAT รายรับที่ต้องนับมีเพียงค่าผ้าทอ 1,000,000 บาท ซึ่งยังไม่เกิน 1.8 ล้านบาท ตัวเลขชุดเดียวกันจึงให้ผลต่างกันในสองภาษี ถ้าปีถัดไปยอดผ้าทอโตเป็น 1,850,000 บาท กลุ่มต้องยื่นจด VAT ภายในสามสิบวันนับแต่วันที่ยอดเกิน แม้มะม่วงสดจะยังได้รับยกเว้นอยู่

เมื่อไรควรเปลี่ยนเป็นนิติบุคคล

กรมสรรพากร กรมส่งเสริมการเกษตร และกรมพัฒนาธุรกิจการค้าลงนามความร่วมมือในปี 2562 เพื่อสนับสนุนให้วิสาหกิจชุมชนที่เติบโตเลือกรูปแบบนิติบุคคลตามความเหมาะสม ไม่ได้เป็นข้อบังคับ สิ่งที่ควรชั่งคือ กลุ่มที่รายได้เกินเพดานเป็นประจำจะเสียภาษีแบบอัตราก้าวหน้าของบุคคลธรรมดา ส่วนนิติบุคคลเสียภาษีจากกำไรสุทธิและอาจเข้าเกณฑ์อัตราสำหรับ SME ตามเงื่อนไขของตนเอง แลกกับหน้าที่ทำบัญชีตามพระราชบัญญัติการบัญชี จัดทำงบการเงิน และให้ผู้สอบบัญชีตรวจตามประเภทกิจการ

การเปลี่ยนรูปแบบไม่ได้ย้ายประวัติภาษีของคณะบุคคลไปยังนิติบุคคลใหม่ คณะบุคคลเดิมยังต้องยื่นแบบของปีที่มีเงินได้ให้ครบ ทรัพย์สินที่โอนเข้านิติบุคคลต้องมีหลักฐานการโอนและราคา และสมาชิกต้องตกลงสัดส่วนหุ้นหรือส่วนลงทุนเป็นลายลักษณ์อักษร เราช่วยวางลำดับนี้ให้กลุ่มเห็นก่อนตัดสินใจ

งานที่เราทำกับกลุ่ม

1. 1.ตรวจสถานะจริงของกลุ่มจากใบสำคัญและเอกสารจัดตั้ง แยกให้ชัดว่าเป็นคณะบุคคลที่จดทะเบียน กลุ่มที่ยังไม่จด หรือนิติบุคคล
2. 2.วางแบบรายงานเงินสดรับ-จ่ายตามรายการขั้นต่ำของประกาศฉบับที่ 161 ให้เหรัญญิกลงได้เองภายในสามวันทำการ และตรวจรายเดือน
3. 3.ติดตามยอดเงินได้สะสมเทียบเพดาน 1.8 ล้านบาท และยอดรายรับที่ต้องเสีย VAT แยกกัน แจ้งก่อนถึงจุดเปลี่ยน
4. 4.เตรียมและยื่น ภ.ง.ด.94 และ ภ.ง.ด.90 โดยแสดงเงินได้ที่ยกเว้น หรือคำนวณภาษีเมื่อเงื่อนไขไม่ครบ

เอกสารที่ขอเพื่อประเมินขอบเขตงาน

• •ใบสำคัญแสดงการจดทะเบียนวิสาหกิจชุมชน หรือเอกสารจัดตั้งกลุ่ม
• •ทะเบียนรายชื่อสมาชิก และมติแต่งตั้งผู้มีอำนาจทำการแทน
• •สมุดบัญชีธนาคารในนามกลุ่ม และรายงานรับ-จ่ายที่มีอยู่
• •ใบเสร็จวัตถุดิบ บรรจุภัณฑ์ และหลักฐานการขายแยกตามสินค้า
• •แบบ ภ.ง.ด.94 และ ภ.ง.ด.90 ที่เคยยื่น ถ้ามี

คำถามที่พบบ่อย

สินค้าชุมชนที่พบบ่อยรายจังหวัด

ตารางนี้สรุปตัวอย่างสินค้าของกลุ่มชุมชนที่เราใช้อธิบายประเด็นภาษีในแต่ละพื้นที่ ไม่ใช่ทะเบียนทางการ ให้ค้นรายชื่อวิสาหกิจชุมชนที่จดทะเบียนจริงจากระบบ SMCE ของกรมส่งเสริมการเกษตร สินค้าสดและสินค้าหัตถกรรมในแถวเดียวกันอาจมีผล VAT ต่างกันตามหัวข้อด้านบน